Barkod, ticari ürünlerin üzerinde yer alan dikdörtgen biçiminde, inceli kalınlı dikey çizgilerden oluşan sembole verilen ad. Bu sembol, b0nus’ta yer alan bir önermeyle gündemimize girmiş bulunuyor: Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir. İşlevi, içerdiği referans numarasını barkod okuyucu aracılığı ile bağlı bulunduğu bilgisayara aktarmak.Ürünlere ait bilgiler önceden bilgisayara kaydediğinden, barkod okuyucunun ilettiği referans numarası bu bilgileri harekete geçiriyor ve özellikle ürünün fiyatının kasada çabucak işlem görmesi sağlanıyor. Bu sistemde çok sayıda ürünün transferinin yapıldığı büyük alışveriş merkezlerindeki olası yığılmaları önlemek gibi müşteri lehine bir faydası olsa da, asıl faydasının satıcı yönünden; satılan mal, stoklar, yeni siparişler ve kazanılan para hesabındaki anlık verilerin izlenmesiyle ilgili olduğu kolayca tahmin edilebilir. Kendi halinde işlemleri hızlandıran, hesapta yanlışlığı olmayan faydalı bir sistem söz konusu. Ama barkod’un şiire, şiir tarihine iktisadi cepheden müdahale edici özelliği açısından bakılınca masum olmadığına hükmetmek gerekecektir.

Kolpo ise biraz karışık. Bilardo oyununda vuruş anlamında yabancı bir terim. Futbolda şut karşılığı bir yerde. Yaygın kullanımı ise dalevere (Argo). Şiirin tarihini barkod gibi vuruş/dalevere de belirleyen konumunda. Şair dalevereyi değil de, kolpo sözcüğünü tercih ettiğine göre hem bilardo oyunundaki vuruş anlamını hem de dalevere anlamını birlikte değerlendirmeliyiz. Barkod’un iktisadi terim olarak şiire/sanata dışarıdan müdahalesi ticari yayıncılık, fiyatlarda indirim, meta estetiği, çok satmanın edebi değer olarak lanse edimesi, sanatçının sahici gündem belirleme özgürlüğünü sabote etme veya sanatı magazinleştirme, televizyon-gazete-dergi gibi yayınlarda üçüncü sınıf yazarlara tanınan imkanlar, reklam vb. yöntemler ile gündem oluşturma yönleri kolpo’nun belirleyiciliği konumuna göre çok daha açık, anlaşılır gözükmektedir. Bu nedenle kolpo’yu bilardo oyunu içinden mi kurgulamalı yoksa başka yönden mi? Belirsiz görünüyor. Bu belirsizliği önermenin hemen altında yer alan Tosun imzasıyla bertaraf etme imkanı bir ölçüde var. Şöyle ki; "şiirin tarihi barkod’larla belirlenir" sözünün altında, sözün sahibini belirten isim yerinde "barkod sembolü" yer alırken, "şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir" sözünün altında ise "Tosun" ismi/imzası bulunmaktadır. Adeta bu isim/imza (Tosun) o sözün altına yazılmasa mümkün koşutluk kurulmayacak, dolayısıyla barkod sembolü de bir özneye teşmil olunmayacaktır. Biri isimdir diğeri isim değilse de ismi işaret eden bir im/belirti/damga olmaktadır. Şu halde şunu sormalıyız: Tosun ile barkod uygun bir koşutluk mudur?

5.Tosun

Bilindiği gibi Tosun, özellikle umumi helaların duvar ve kapılarına cinsel içerikli, küfürlü sözler yazan anonim bir figürdür. Bir bakıma ihtiyaç giderme pozisyonundaki rahatlama halinde; ya can sıkıntısının ya da bir tür uyumsuzluk (veya hazımsızlık) nedeniyle kişisel bir oyun gibi başlatılmış olmalıdır. Muhtemelen önce okul, sonra cami ve diğer çarşı, pasaj helalarına sıçrayan bu sevimsiz oyunda aynı cemiyete mensup bazı kişilerin görece gizlilikleri açığa vurulur, başkaları karşı cümleler yazar, bir başkasından alakasız bir küfür ortamı iyice gerer… Son safha Tosun’a aittir. Tosun, helaların duvar ve kapılarına yazı yazmanın ‘suç’ olduğunu düşünmektedir. Ne var ki aynı suça iştirak etmekten yani, yazı ile karşılık vermekten başka bir seçeneği de yoktur. "Yazı yazma helaya / başın girer belaya" cümleleri ile başlayan ve ‘hela yazını’na göre uzunca sayılabilecek tekerlemesini en okunaklı biçimde, en uygun yere sabırla yazar. Böylece helaların kapı ve duvarlarına seviyesiz yazılar yazanlara, anlayacakları dilde karşılık verilmiş ve hadlerini bildirmiş olur. Cemiyetin hem oluşturup, yaşattığı hem de eylemini suçtan saysa da bertaraf etmediği/edemediği bu figür tanıksızdır: Kimse helalara yazı yazan benim demez. Bu nedenle herkes potansiyel olarak hem Tosun’dur hem de Tosun mağduru. Alenen konuşulmadığından, bu zan ve mağduriyetten rahatsızlık da duymaz. Tosun mağduru derken, tekerlemenin helaya yazı yazanlara karşı bir cevap niteliğinde başlamasına karşın, okuyana söverek bitirmesini kastediyoruz. Burası hakikaten pek manidardır. Psikolojik ve toplumbilimsel yorumu fazlasıyla hak etmektedir. Konumuz bağlamında doğallıkla sorunsallaştırılacak husus, Serkan Işın’ın bağıntısız, yalın "Tosun" ibaresinin bu Tosun’la kurmayı düşündüğümüz ilişkisi olacaktır. Bu bağlamda garanti verilemez elbette. Fakat şurası kesindir ki Serkan Işın’ın ‘Tosun’ ibaresi bu netlikte başka bir figüre de göndermede bulunmaz. Bir anonimlik vasfını üstünde taşır gibidir. Şiir’e/şiir tarihine de ancak sermaye sınıfı kadar yakın düşünülebilir. Sonra ‘kolpo’ sözcüğü her iki anlamda da Tosun tipolojisine uygun düşmektedir.

6. b0nus

Tosun’u ve Tosun’un psikolojik hali düzleminde kurgulanan "Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir" önermesini, b0nus’un ikinci bölüm başlığı olan "Haller" / "Yahya ve Haşim, dayanıksız tüketim malları" tanım cümlesi ile bütünlemek, konuyu büyük ölçüde toparlayacaktır. "Haller"den kuşkusuz insan davranışlarının tümünü anlamalıyız. Ancak bu genellik, mevcut göstergeler parantezinde hallerin olumsuz veçhesinin söz konusu edilmesi gerektiği yönündedir. Unutmamalıdır ki konumuz şiir tarihinin belirleyenleri olan barkod ve kolpo ikilisidir. "Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir" önermesinin "Reyonlar" bölüm başlığının altında yer alan "Walter Benjanim neyin markasıdır?" soru cümlesi de gösteriyor ki her iki bölüm, ilişki bakımından biribirine paralel, şiire/şiir tarihine göre olumsuz-belirleyenler olarak konumlandırılmışlardır. Başka bir ifade ile şiir tarihinin yön saptırıcısıdırlar. Anonim bir figür olan Tosun özelinde düşünüllebilecek "haller"in anahtar cümlesi "Yahya ve Haşim dayanıksız tüketim malları" ifadesinde bu çok açıktır. Burada Yahya Kemal ve Ahmet Haşim, şiir tarihinin gerçek belirleyenleri olmaları gerekirken ön adları ile alınarak sıradanlaştırıldıkları gibi günübirlik tüketim nesnesi de yapılmışlardır. Aynı şekilde "Reyonlar" bölümünün anahtar cümlesi olan "Walter Benjamin neyin markasıydı?" soru cümlesi ile ünlü düşünür bir marka olarak kodlanmaktadır. Şu halde gerek sermaye gerekse tüketici kılınmış toplum, şiir dışı ama şiire etkin güçler olmaktadırlar. Gerçi bu manüplasyon bilinmiyor değil. Adorno-Horkheimer başta olmak günümüze değin bu konunun spekülasyonu çok yapıldı. Bu nedenle asıl sorgulanması gereken bütün bunların poetik bakımdan ne anlama geliyor olabilecekleridir. Zaten küçücük bir şiir kitabı (b0nus) için ağır sayılabilecek bir yük/yükümlülük altına girilmiştir ve dolayısıyla okurun, bu yükü/yükümlülüğü paylaşması istenmektedir.

Serkan Işın, zamanımızın sorunlarına, düşünür ve sanatçılarına; düşünür ve sanatçılarının düşüncelerine, yaklaşım biçimlerine açık tutuyor kendisini. İdeolojik kapanmalarla savunma pozisyonunda bulunmuyor. Kuşağı için yapılan eleştirilerin başında gelen ‘rastlantısallıkla’ aslında işi yok. b0nus’taki planlılık ve kurgu buna en açık örnek.Yanı sıra "geleneğe eklemlenmek" gibi saçmalıklara prim vermemesi, şiir tarihinin ‘b0nus’ gibi küçücük yapıtlarla bugünden kurulmakta olduğuna inandığını gösteriyor. b0nus gibi irili ufaklı her yapıtın ticaret malı (meta) olarak "barkod"lanıp piyasaya sürüleceği; tüketmeyi varoluşunun koşulu sayan topluluk için "dayanıksız tüketim malı" olarak karşılık bulacağını hesap etmese, eserin adını b0nus koymazdı. Çünkü bonus, tüketimin ödülüdür. İlginç bir ödüldür bu, tüketiciye verilir ama kazanan hep sermaye olur. "O" harfini "0" yapılıp sözcüğü okunmaz kılması da bundan. Bu haliyle b0nus, hem sözeldir hem de görsel. Sözeldir çünkü, okunamaz olduğunu bilsek de ikramiyenin sıfır olacağını ifade eden, ironik bir sözcük sayarak ‘bonus’ diye bir çırpıda okumamızdan. Görseldir çünkü ‘b0nus’ sözcüğün hecelenme imkanı/ihtimali yoktur. Bu durum, belki de ‘görsel şiir’e manalı bir göndermedir. Bundan nasiplenmesi gerekenlere gelince: Eseri, ticari ürün diye barkodlayan sermaye iktidarı başta olmak üzere, sermayenin kolpocu şairi ve elbette şairin yoldaş bellediği samimi okur! Demek ki b0nus, bir yanıyla çatışmacı/polemikçi bir yanıyla da sahici kodlara sahiptir. Kuşkusuz hikaye yahut yenihikaye de buradan çıkarılacaktır. Polemikçi ve sahici kodlar dikkate alınınca herkesin hikayesinin bir olması beklenemez. Bir anlamıyla kimisininki eski, kimisinki yeni!

1. X Değil, Y Değil Belki Z

Pek çoğumuzun ilk kez Cemil Meriç’in denemelerinde karşılaştığı Horatius Flaccus’a atfedilen “Ne gülüyorsun, anlattığım senin hikayen” sözü, ilk bakışta b0nus’un arkakapağında gereksiz bir bilgeliği işaret ediyor izlenimi vermektedir. Çünkü b0nus’ta yer alan şiirler ne görmüş-bilmiş-geçirmiş bir özneden ne de tasavvufi, felsefi veya Uzakdoğu öğretilerinden dolayımsız etkiler taşımaktadırlar. Söz konusu bilgelik değil ama hikaye ise bu çok daha makul ve mümkün sayılabilir. Çünkü, ilk bakışta dilin kemiksiz doğası içinden, herhangi bir sınıra gereksinim duyulmadan, savrulmalardan oluşmuş bu şiirler, hikayeden yoksun sayılmayabilirler de görmüş geçirmişlik nosyonu bakımından olsa olsa çana ot tıkama babında bir bilgeliği temsil edebilirler. Bu tür bir temsil mümkün ama pek kitabi olmadığından makul sayılmaz. Kelimenin tarihsel anlamı bilgeyi yücelik imgesi bağlamında, söz ve işlerinin gereksiz olamayacağı, az ama özcü, bilgi ile hikmeti birlikte düşünmeye koşullandırmaktadır. Serkan Işın’ın genel tutumu, görüşleri dikkate alınınca kitabi, genelgeçer, klişe türü şeylerin mevcut yapının onaylanması anlamında horgörüsü hatırlanabilir, böylece bilgelik klişesinin olsa olsa yenibilgelikle, aynı şekilde hikayenin de yenihikaye ile yeniden üretilmiş olabileceği akla getirilebilir. Burası kuşkusuz önemlidir. Mevcut gidişattan hoşnut olmayan bir kişinin bir hezeyan halinde veya sonuçlarını hesaba katmadan bir eylemin eyleyeni olarak kendisini bulmasıyla neredeyse bir olan bu bilgelik, kaba, cahil ama sözünü sakınmayan Karagöz (hatta Tosun) figürünü hatırlatıyor. Bu figür b0nus bağlamında karşılığını buluyorsa Horatius’un sözleriyle iletilen hikayenin bizim de hikayemiz olma olasılığı kuşkusuz artacaktır. Öte yandan ister bilgelik, ister hikaye birlikte veya tek tek alınsınlar, bu kavramların batınında yer alan şairin açığa çıkarılmasını ve paylaşılmasını istediği bir ‘meram’ olmalıdır. Horatius adı ve sözünün Latince tekrarı ile akla gelen bilgelik nosyonu ve alıntıda, b0nus’un varlık nedeni olduğunu imlediği hikaye, ortak bir paydayı vurgulayarak, yüzey okumayı da derinleştirmeye davetiye çıkarmaktadır. Bu haliyle b0nus ‘senin hikayen’ ifadesinin karşılığı olabildiği oranda tanıdık ama yüzleşmeci ve İsmet Özel’in şiirin fetihçi niteliği bağlamında da yolgösterici, ufukaçıcı bir yapıtın ipuçlarına haiz gözükmektedir. Şu halde Horatius’un sözü bağlamında bilgelik yahut yenibilgelik; bu aşamada belirginleştiremediysek de hikaye, yahut yenihikaye araştırıcısını bekleyen konuların başlıcaları olarak belirtilebilir.

2. Yenibilgelik

b0nus’un arkakapağında yer alan Romalı bilge Horatius’a ait söz üzerine açtığımız bilgelik bahsi, eserin poetikasını anlamada gösterilecek çabaya değer bir yol mudur? Bu kavramı arkakapak yazısından üretmek, onu metinle ilişkilendirmek aşırı bir yorumlama çabası olarak gözükebilir. Unutulmamalıdır ki şairler okuyucularından her türlü dikkati beklerler. Poetikanın ilk kuralı özen ve dikkat ikilisi sonrası cesarettir. Pek tabidir ki erkenci yargı, Serkan Işın ile bilgelik sözlerini yan yana düşünmekte zorluk çekecektir. Bir bakıma haksız da sayılmaz, sayılmamalıdır bu düşüncede olanlar. Şiirlerinde sövgü sözleri, alay, aşağılama gibi ifadelere sık sık rast gelinen bir şair ile klasik anlamıyla bilgeliği yan yana düşünmek elbette kabul edilmesi güçtür. Söz konusu bilge figürü Karagöz ile somutlanacak ise bunun pek çok şairin şiirinde örneğinin olduğu kolayca ileri sürülebilir. Ne var ki bilgelik bahsinde ille de kastedilenin şiirlerden çıkıyor/üretiliyor olmamasıdır. Şiir dışı ama esere dahil sözler var işin içinde. B0nus’un bölümlerine, bölüm başlarına düşülen sözleri dikkate almadan eseri yorumlamak nasıl mümkün olabilir ki? “Yahya Kemal ile Haşim dayanıklı tüketim malları”; “Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir” gibi sözler esere sırf renk katsınlar diye eklenmiş değiller ki! Bu nedenle Serkan Işın’ın poetikasını anlamada kesinlikle gerekli olan bu sözleri, bilgelikle biçimsel ama içleri boşaltılmış ve yeni özlerle doldurulmuş bir tür bilgelik karşılığı olarak yeni bilgelik’le ifade etmeyi uygun görmekteyiz. Horatius’un “ne gülüyorsun, anlattığım senin hikayen” sözü iki bin yıllık bir geçmişe haiz, zamanlar üstü bir niteliktedir. İnsanların uygun durumlar karşısında her daim anmak zorunda kalacakları önemdedir. Oysaki Serkan Işın’ın b0nus adlı eserinde yer alan sözler bağlamındaki bilgeliği bir amaca matuf, amaç hasıl olunca unutulması neredeyse kaçınılmaz ve kalıcılık iddiasından uzaktır. Hiç kuşkusuz bu nitelikler modern süreçle başlayıp modern-sonrası süreçle yaygınlaşan çağımız gerçekliğine ait olup, Serkan Işın’la olduğu kadar, bizlerle de ilişkilidirler. Her türlü tanıtımda, reklamda sık sık karşımıza çıkan ifadeleri bu bağlamda düşünmek olası bir yerde. Bir sokak kültürü sayılan duvar yazıları bile yenibilgelik örnekleri arasında anılabilir. Her gün dünyanın bir yerlerinde binlercesinin üretilip tüketilmesi amaca matuf bir deyimleme olduğunu yeterince kanıtlıyor zaten. İlle de sözlü olması gerekmeyebilir; çağdaş kültürünün görsel, sessel göstergeleri bile yer yer yenibilgeliğe dahil edilebilirler.

3. Şiirin Tarihi

-Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir / Reyonlar
-Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir / Haller
tosun

Bu önermeler b0nus’ta bölüm başlıklarını (Reyonlar, Haller) öncelemekte ve eserin poetik çerçevesi niteliğine haiz gözükmektedirler. Sözlerin belirleyen (“belirlenir”) olarak barkod ve kolpo dışındaki sözcükleri aynıdır. Barkod’un Reyonlara, kolpo’nun ise Haller’e karşılık geldiği varsayılabilir. Açıktır ki bu cümlelerin kesinlikli ve tartışma kabul etmez niteliklerinin açığa vurduğu gerçek, Serkan Işın’ın iddialı bir kişilik olduğunu yansıtmalarıdır. Bildik anlamıyla bir poetik önsöz yazıp görüşlerini kitaba eklememesi ikna amacı taşımadığına yorulabilir. Böylece, hesap vermeyi reddeden bir kişilikle şu ya da bu ölçüde karşı karşıya olduğunu dikkate alan her okur bağlılıkla, kopuş arasında kesinlikli bir tercihe zorlanabilir. Bu tercih durumunun arkasında olmak demek, kitlelerin şairi olmayı istememekle birdir. Öte yandan bu sözlerin şairin öznel deneyiminden değil de, şiirin tarihinin hikemiyatından çıkarıldığı izlenimi edinmek de olasıdır ki meseleyi egodan koparıp akledilebilir bir ortalamaya çekme eğiliminde olduğu da göz ardı edilmemelidir. Böylece şair, iddialı görünümünü sağduyuya transfer ederek meselenin bir tarafı ama kaynağı olmadığını söyler bir bakıma. Çünkü şiir, bireysel bir uğraş gibi gözükse de tarihten kopuk değildir ve şüphesiz tarih kültüreldir, insanoğlunu şu ya da bu ölçüde ilgilendirir.

Konunun özüne dair yapılacak olası bir tartışma; şiire dair gözlem/tespit/deneyimin değil de şiire göre ikincil sayılması lazım gelecek bir alan üzerinde durulması gerçeği olacaktır: Şiirin tarihi. Sorun şu ki, şiirin kovaladıkça kaçan ufuk çizgisine dair sayısız tanım, betimleme yapılmıştır ama şiirin tarihi kavramı çoğunlukla ihmal edilmiştir. Bu tespit özellikle şairler açısından geçerlidir. Öte yandan, ülkemizde olduğu gibi, sinirleri alınmış, tartışmaya açık uçları törpülenmiş veya zamanaşımına uğrayıp evcilleştirilmiş bir edebiyat tarihi gerçeği var. Batı etkisinde, öykünmeci stratejisi uzun yıllara yayılmış, gereksiz tartışmalarla enerjisini çoktan tüketmiş bu tarih, sürekliliğine inanalar açısından himayeci kurumlarda hedefsizleşmiştir adeta. Soru soramayan, sorduğunda da ahlakçılık yapmaya mecbur olan bu türden bir anlayışın günümüzde sesinin duyulamaz oluşuna şaşmamak gerekir. Modernleşme süreci ile yalnızlaşan bireyin yaşamının sahiciliğine ve değerli olduğuna inanabilmesi için kişisel deneyimlerinden kişisel ölçütlerle yaralanması dışında bütün her şeyden kuşku duyması anlaşılmayacak şey değildir. Günümüzde önden/önceden gören, bilen, meşru alanları tayin ve tertip eden anlayışların eleştirilmesine, alay konusu edilmesine (tosun) bu açıdan bakmak gerekir. "Şiirin tarihi barkod’larla/kolpo’larla belirlenir" cümlesindeki "belirlenir" vurgusu, anlayış farklılığından kaynaklanan çatışmanın payını dışlamaz. Eskilerle yeniler, nesiller arasılık dahil, sırf yenilik arayışı kabilinden değerlendirmeler meseleyi ciddiyetinden uzaklaştıracağını hatırlatmakta yarar var.

Kısaca, b0nus’ta şiir tarihi üzerindeki ısrarlı duruşun, büyük ölçüde, şiir derken, denilirken tarihten ve insanlıktan koparılıp, mutlaklaştırılmış bir söyleme tanıklıktan kaynaklandığı kanısındayım. Şiirin her türden tahakküme karşı var-oluş gerçeği kesinlikli, tekrara dayalı, klişeci şiirbilgisi için de söz konusudur. Salt şiir düşüncesi; tarih ile şiir birlikteliğinde olduğu denli insan ve insanlıkla iç içe değildir, olamaz. Ayrıca, şiiri, şiir tarihi düzleminde düşünmek öncelikle sahih (otantik) bir şiir kanalının varlığını kabul eder. Bu tutum yıkıcılıktan çok yapıcılık geni taşır. Önceki zamanla sonrası zaman arasında bir eşitlik kurulamayacağına göre, yaşanılan zamanın temel göstergeleri ile tarihi yeniden kurmak gerekir.

(Devamı edecek)