“Hataya düşmekten korkuluyor ve kişilikten kaybediliyor.”

1940 Kuşağı: 1940 kuşağı, yalınkat bile olsa savaşın şiirini yapmıştı. 1946'dan bu yana, bir savaş sonu psikolojisi bütün belirtileri, bütün öğeleriyle davranışlarımıza hakim olmuş ve bir bakarsanız süreklilik bile göstermeye başlamıştı (440). Bkz. Garip Anlayışı; Orhan Veli.

Abdülhak Hamid: Türk şiirindeki yenilikçilerin en gözü pekidir o. (..) O, Türk şairinin yüz yıllık bilinçsizliğinin, yanlışlıklarının ve cesurluğunun kesin açıklamasını taşır (597).

Hamid'in dili, çağdaş dilimize hiç değilse yakın olsaydı, bu kadar fazla küçümseyemezdik onu galiba. Dehası falan yoktu şüphesiz. Bir tarihsel dönemin kaçınılmaz şairi idi. Bir gelişmede bulunması gereken bir halka. Bu görevini de yerine getirmiştir. Çağdaşları tarafından abartılmak yolu ile küçültülmüş bir şair. Daha ölçülü olabilirdi (600).

Açık Şiir: Açık dedikleri şiir belli. Ne dediği anlaşılan, dili açık, kuruluşu düzgün, şairanelikten uzak, aşık olunca, aşık oldum; aç kalınca, acıktım diyen, girdisiz çıktısız, kör kör parmağım gözüne bir şiir yani (31). Bkz. Kapalı Şiir.

Açıklama: Yapı yahut anlam bakımından, şiirleri açıklamaya kalkmanın pek yararlı bir şey olduğunu sanmıyorum. Üstelik, yapılanla, yapılmak istenenin karıştırılması, dolayısıyla yanılma tehlikesi de var bu işte (438).

Ahmet Erhan: Hececi (567).

Ahmet Haşim: Haşim'i özden çok biçimi değiştirmiş bir ozan saymak, sadece bu kadar saymak haksızlık olur sanıyoruz. O değiştirdiği biçimle birlikte, şiirimize kendine özgü birtakım özler, hiç değilse konular getirmiştir (74).

Ahmet Kutsi Tecer: Ahmet Kutsi Tecer, resmi öğrenime dayalı bir duygulanmanın, bir bakıma basit, belirsiz, her döneme rahatlıkla uygulanabilecek izlenimlerin şairidir. Aslında hepsi birer “manzume” olan şiirleri, dirimden yoksundur. Sanki okur-yazar biri, bir edebiyat öğretmeni olduğu için şiir yazması gerektiğini düşünmüş ve o yüzden yazmıştır. Şiirden o kadar uzaktır ki, ne etki almış ne de etkimiştir, ortalama bir duygululuğun en düzayak kesiminde kalmıştır (640-641).

Güzel Birkaç şiiri olmasına rağmen Ahmet Kutsi Tecer'in Türk şiirinin gelişim zincirinde yeri olduğuna inanmadığımızı söyleyelim. Ömer Bedrettin, Behçet Kemal, Yaşar Nabi, Vasfı Mahir… gibi (75).

Ahmet Muhip Dıranas: Ahmet Muhip büyük bir ustalık ve incelikle, geçmişlerin deneylerinden yararlanır. Bütün bildiklerini ustaca -sezgiyle- düzene koyar ve yanılmadan yapar şiirini. Denebilirse o, korkunç bir şiir gözlemcisidir. Objesi hayat değildir, şiirdir; bütün şairtlerin geçmişidir, şiirleridir (652).

Akım/Akımlar: Bkz.Sanat/Şiir Anlayışları/Akımları.

Anlam: Bence önemli olan, kelimelerin yan yana gelmesiyle sağlanan “ses uyumu”, musiki” değil. Kelimelere yüklenen anlamların sağlamlığı, geçerliği, yerli yerindeliğidir (431).

Ozan bildiğimiz kelimeleri kullandıkça, ne kadar çabalarsa çabalasın, bize bir şeyler anlatmaktan, hatırlatmaktan, hiç değilse çağrışımımızdan kurtulamayacaktır (436).

Anlamak: Anlamak bıkmanın ilk adımıdır (32).

Anlaşılmak: Anlaşıldım mı, anlaşılmadım mı, bilmiyorum, umursamıyorum da. Kimseyi küçümsemek adına değil bu umursamamak. Başka türlü yazamıyorum. Anlayanlara da saygım var. Anlamayanlar da (517).

Anlaşılmamak Tutkusu: Bu gerçekten bir tutkudur Türk şiirinde. Kendini eksik duyan her şair, ne kadar açık olursa olsun, anlaşılmayacağını sanır, anlaşılmamak sütresine sığınır (600).

Anlatı: Bkz. İmge.

Antolojik Şiir: Bkz. Kişilik.

Arz-ı Hal: Bkz. İlk İki Kitap.

Askerlik: Askerlikle kişisel yapımdan ötürü bağdaşamadım. Yoksa, askerliğin sanata aykırı bir yanı yoktur. Tersi bile düşünülebilir; askerlik, sanata çok uygun bir ortamdır Türkiye'ye göre (498).

Basılı Kitaplar: Yedi kitabım basıldı şimdiye kadar. En çok satanı Divan oldu. İkinci baskısı yapılan bir kitabım var, Türkiyem. En iyi kitabımdan biri saydığım Her Pazartesi (öbürü Divan) 1.000, evet bin adet basıldı. 1969'da basan kitabevinde hala 100 tane varmış (517).

Bedri Rahmi Eyüboğlu: Bedri Rahmi adeta, şiirimizin bugünkü anlayışı karşısında çağını ve çevresini şaşırmış bir halk ozanı durumundadır. Üstelik, havas edebiyatına özenerek, kötü Arap-Acem tamlamalarıyla aruz şiirleri yazan çelimsiz bir halk ozanı. Bize bile “turistik” gelen bol nakışlı bir heybe (650).

Behçet Necatigil: Necatigil, mutlaka, çevresinin, yaşamasının ozanıdır (59).

Bütün şiirler en yalın, en kaçınılmaz biçimleriyle kurulmuştur. Sözler, söz dizileri, en azına indirilmiş, olabildiği kadar tutumlu ve yoğun davranılmış, ama ifade, anlatım kısırlaştırımıştır. Hatta birçok şiirler kendi ifade imkanlarının üstüne çıkabilmiştir (60).

Bilge: Biz, ozanı çok zaman, yalnız ozan değil, bütün işi gücü şiir yazmak olan bir kişi değil, bir parça da 'bilge' belledirk. Birtakım meselelere iyi kötü bir çözüm bulabilen bir 'bilge' belledik (95). Bkz. Şair/Ozan.

Biörnek Şeyler: Bkz. Sanat Anlayışları/Akımları.

Büyük Şiir: Bir şiir önce şiirdir, sonra büyüktür yahut değildir. Ama şiirse eğer, küçük değildir, güzeldir (433).

Bizim edebiyatımızda öyle büyük şiirler galiba bir Yahya Kemal'de var. “Açık Deniz”, “Yol Düşüncesi” pek güzel değil ama büyük şiirler. “Itri” hem güzel hem büyük. Elbet pek güzel olmayan bir şiirin büyük olmasını mümkün belliyorum. İncil de öyle değil mi aşağı yukarı. Pek güzel değil ama büyük bir kitap: Sonra Mevlana (433).

Cahit Külebi: Külebi sıcak şair; Türkiye'de az vardır böylesi, durup durup okunacak. Külebi bu az olanlardan (684).

Edinme, bilgisel değildir ondaki beğeni; şiirine taşıdığı yakıcı hüzün, yaşadığının, kendini oluşturan çevre ve koşulların, doğayla bildik, yakın ilişkisinin toplamı ve sonucudur. Bu yönüyle Külebi, benzeri olmayan bir örnek niteliğini kazanır. Türk şiirinde: Politika yapmadan halkçı şiir yapmak! Siyasal hiçbir slogan, Hiçbir ima yapma hevesine kapılmadan bütün ezilmişliğini de, keyfini de duyurur Anadolu insanının (681).

Cahit Sıtkı Tarancı: Cahit Sıtkı'nın Türkiye'de çok sevilmesi, çok tutulması, kitaplarının sekizinci baskı yapması, yayınevlerinin bunu övünçle ortaya koyması, sosyolojik bir olaydır bence (657).

İyi bir Divan-Hece uygulayıcısı, kötü bir gözlemci (659).

Çağ ve Şiir: Ben çağı ile bağını koparmak, hatta gevşetmek istemeyen şiirimizin, çağının ve bu çağ kişilerinin öyküsünü vermeye doğru gittiğini düşünüyorum. Başka türlü çağına uygun olması mümkün değil zaten (99).

Ozanın işi, başından beri kişioğluna, çağına uygun bir kurtuluş bulmaktır. Buna hazırlamaktır belki. İşi bu yüzden kutsallık katına varır (101).

Çağdaş Duyarlık: Arkaik sözcüklerle çağdaş duyarlığa varılacağına pek akıl erdiremiyorum. Sözcükler, kullanıldıkları çağın duyarlığını, yankılarını taşırlar (535).

Çıkmazın Güzelliği: “Çıkmazın Güzelliği” başlıklı yazım aslında, çıkmazın, çıkmazı zorlamanın insaniliğini, güzelliğini göstermek için yazılmıştı ama, bunun yorumu şöyle oldu: Şiir çıkmazdadır, dolayısıyla Turgut Uyar çıkmazdadır. Bu beni hiçbir şekilde kırmadı (538).

Dada: “Dada”, Türkiye'de hiçbir zaman olmamış, olması imkan dışı bir değerler sisteminin karşısına dikilmiş bir akım (645).

Mümtaz Zeki de, Dadaizmi getirdi Türkiye'ye. Türk şiirini demiyorum. Bir toplum, bir dil ürünü olan şiir, kendi organizmasını korur. Kabullenmez dokusuna aykırı düşen bir organizmayı. Atmaz bile; umursamaz (646).

Değer: Şiire, topluma hizmet ettiği derecede değer veririm (419).

Değişim: Şairin mutlaka yeni bir şey getirmesinin gerekli olup olmadığı sorulabilir. Gerekli değildir kuşkusuz. Ama şiir -özellikle yapısı ve varlığı gerçeği- değişen toplum şartlarının, dolayısıyla değişen insanın intibak huzursuzluğunu taşır; bir değişmenin varlığını, geçerliğini; huzursuzluğu ve yerleşmişe aykırılığı ile topluma iletir. Bundan ötürü hep yeni olmak, değişmenin yeni şartlarını ve oluşumunu sezmek zorundadır. Aksi halde yapılan da şiirdir belki; yalnız bir çoğaltmadan, farkına varılmayan bir “istismar”dan öteye geçemez. Devralınan değerler ve duygular da sürgit kullanılamaz zaten. Bir yerde, birden toplum eskitiverir şairi (659). Bkz.Terme'den Ankara'ya Gelmek.

Demokrat Parti: Bkz.Terme'den Ankara'ya Gelmek.

Deyişler, Özdeyişler:

-Şiir bu, hep yeniden başlamak ister (37).

-Şiir, yeniliklere değil, kişiliklere bağlıdır daha çok (440).

-Bir ülkeye de öyle iyisinden bir-iki ozan, bir iki hikayeci de yeter (42).

-Şiirin rahatlaması beni rahatsız ediyor (565).

-Hece şiirinin insanı ile bugünkü şiirimizin insanı aynı mıdır? (449).

Dil: Bkz. İkinci Yeni.

Dilin Şiirselliği: Günlük konuşma diline ters düşmemek, konuşma dilindeki en geçerli, en çok kullanılan tavrı bulmak. Bana dilin şiirselliği gibi gelir bu (530).

Divan: Divan yapmakta asıl amacım, geçmişte, bir mutlu azınlığın kullandığı aracı, halk adına, halk yararına kullanmaktı (500). Bkz. Halk.

Divan Edebiyatı: Evet, topluma yabancı bir edebiyat Divan edebiyatı. Ama toplum dışında yazılmasına karşınaltı yüzyıl sürdüğüne göre demek birtakım değerler taşımış, süreğen birtakım gğzellikler. Şeyh Galip'ten snra eski parlaklığı yok, ama bu kere de ilettiği tat müziğe yansıyor. Şiir sözel etkisini yitirip aynı beğeniyle müzik olarak sürüyor (553). Bkz. Divan Şiiri.

Divan Şiiri: Divan şiirinden yararlanılabilmesi, bugün için olanaksızdır, gereksizdir. Böyle bir kaynağa dönmeyi hiç düşünmedim. Divan şiirinden, onun kendi değerlerinden yararlanılarak bir yere varılabileceğine inanmıyorum. Çağını doldurmuş ve kendini yenileyip diri tutamamış bir uygarlığın değerleri bugüne nasıl uygulanabilir? (504-505). Bkz. Yahya Kemal; Divan Edebiyatı.

Divan şiiri beş yüz yıl sürdü. Halk edebiyatı hala sürüp gidiyor. Bu, bir anlamda durağan toplum belirtisidir (512).

Durağan Toplum: Bkz. Divan Şiiri.

Eleştiriye Değer Olmak: Bir kitabın, tersine ve yüzüne, eleştirmeye değer olması ilkin belli bir seviyeyi aşması ile mümkün (64-65).

Eski, Eskimek: On beş yıl bile geçmeden Orhan Veli'nin eskimeye başladığını görmek beni korkutuyor (433). Bkz. Orhan Veli; Küçük Adam; Divan Şiiri.

Bugün yazılan şiirde hiçbir çağdaş sözcük yok. Şiir dilimiz 1930'ların anıştırmalarında kalmış, imge dağarcığı zenginleşmemiş, gene denize bakıp içleniliyor (512).

Eylem-Şiir: Şiirin, bir eylem içinde çok etkili bir salah olduğuna inanıyorum. Bir eylemi başlatmaya yetmez gücü; ama bir eylemi sürdürmede ondan iyi, ondan etkin bir silah olduğunu sanmıyorum. İnsani değerleri ondan daha iyi iletebilecek hiçbir bulgu yoktur (507).

Garip Anlayışı: 1950'lerden sonra “Garip” anlayışı yetersiz geldi bana. Zaten galiba dünya da, o anlayışla açıklanamayacak kadar karmaşık hale gelmişti. Yeni koşullarla karşılaşan insanı anlatabilmek için yeni anlatım olanakları aradım. Bu arada Orhan Veli şiirinin eksen haline getirdiği “küçük adam” tipinin, trajedisiz ve yalınkat olduğunu gördüm (504). Bkz. Küçük Adam; Orhan Veli.

Genç Şairler: Ben günümüz şiiri denilince yalnızca genç şairleri anlıyorum. Gerçi Cemal'in (Cemal Süreya-sekoya) dediği gibi birkaç kuşaktan gelme şair birlikte aynı dergilerde yazıyor ama, ben yine de şiire yeni giren şairleri anlıyorum (544).

“Genç şairleri” kaynaşmış bir kitle olarak düşünmüyorum. Onlara anlayışla yaklaşıyorum. Yalnız, yazılanlardan daha iyisinin yazılacağını bilmeliler diyorum, “mükemmel şiir” yazmayı amaçlamamalarını, yalnızca şiir yazmayı düşünmelerini söylüyorum. Yani bir kuşaktan yeni bir şiir beklenir, yapılageleni sürdürmek değil. Bu da hayatı değiştirmek anlamına gelir (560-561). Bkz. Kişilik.

Gerçekçi Şiir: Bkz. Soyut.

Güncellik: İnsan gümcel bir yaratıktır. Bugünkü beni yapan, bugünkü olaylardır. Güncel olayların şiirdeki yeri, güncelliğin genelini bulmakla bağımlıdır. Onu bulamazsam anlatamam kendimi. Güncel diyerek, biraz da küçümseyerek andığımız durumlar, genelde hayatı bütünleyen mozaiklerdir. Benim anlayışımda şiir güncellikten kopmaz, kopmamalıdır. Bütün sorun bunu becerip becerememekte (534). Bkz. Öykü.

Güncel Dünya: Ben yılın on şarkısı anketini de, uzaydaki 'kara delik'leri de okurum. Güncel dünyayla ilişkilerimi diri tutmak istedğimden olacak. Bunlar bana yeni değerlendirmeler yapma olanağını veriyor sanıyorum (531). Bkz. Öykü.

Günümüz Şiiri: Bkz. Genç Şairler.

Halk: “Tek haklı”yı her zaman “halk” olarak düşündüm. İnsanın kalıcılığına, direncine, değerlerine ve sevme yeteneğine inancımı söyledim (500). Bkz. Divan; Kahramanlık.

Hareket: Hareket olmayan ortamda yöntem ya da kuram geliştirilemez (511).

Şiirde hareketlilik birtakım kişilerin belirmesine bağlıdır. Eski değerleri sarsan ya da yeni değerler getiren birisi gelir, ilk hareket belirir. Kişiliğin, tavrın olmadığı yerde durgunluk vardır. Diyelim ki 20 tane şiir var, hiçbirinde bir şeyi yerinden oynatacak, değer konusunda şüpheye düşürecek şiir yok. Böyle bir ortamda şiir üzerine düşünme imkanı kalmıyor. Düündüğümüz zaman gene eskiyi düşünüyoruz (511).

Hececiler: Bütün düşündükleri, şiirlerinin bütün değeri, bütün ana değeri 'şairane' durumlar yaratmak, 'şairane' konular, davranışlar, buluşlar icat etmekti (88).

İçses: Bkz. Kafiye ve İçses.

İkinci Yeni: “İkinci Yeni” iyi bir ad ama kullanışlı değil, önce onu diyeyim. Çünkü, “yeni”nin arkası kesilmez. Sayılar yetmeyecek, “ikinci yeni” henüz belirgin değil, dün bir bugün iki. Orhan Veli'nin mürekkebi yeni kurudu. Şiirimizde bir yeniliğin, hem özlü bir yeniliğin başladığını sezmek, bilmek şimdilik yetmez mi? Ne var ki, bu yeniliği sezmek güç olacak bunca olanlardan sonra (432-433).

Okuyucusundan sıkı bir ilgi ve güç isteyen bir şiir. Evrimini ustaca tamamlarsa, güç sevilecek ve kolay unutulmayacam (bir) şiir. Bir de toplumsal katlar içinde sınıflandırılmış insana değil, düpedüz Musa'dan, İsa'dan beri sürüp gelen “insana” açılmış olması (433).

Bana İkinci Yeni diyenlerin, İkinci Yeni'yi nasıl anladıklarını bilmek isterdim. Çünkü birkaç İkinci Yeni tarifinin bulunduğunu fark etmişsinizdir (440).

İkinci Yenici'lerin tek ve en esaslı benzerlikleri, birleştikleri tek nokta, yeni bir şiir gereksinmesiyle şiire haysiyetini, gücünü kazandırmak, tazelemekti onu (440).

Bugünün şiirine dikkatle bakacak bir göz, bütün iddiaların tersine onda, baskın değerin, şiirin dil değil, us olduğunu görecektir (441).

İkinci Yeni akımı, içinde yazan ozanların değerleri ne olursa olsun, geniş bir soluma ortamı getirmiştir. Türk şiirine, çağdaşlaşma olanaklarını getirmiştir… Bir çeşit şiirsel özgürlük yani. Bugün artık şiir, hangi tavırla yazılıyor olursa olsun, İkinci Yeni ortamı içinde devinmektedir (518).

Bana kalırsa, İkinci Yeni de en az Birinci Yeni kadar gerilerde kalmıştır. Yeni bir şiir gelişmelidir Türkiye'de (519).

“Sarışınlık getirir gözlerin akşamlarıma” dizelerinin İkinci Yeni'ye ne gibi ipuçları verdiğini incelemek gerekiyor (560).

İlk İki Kitap: İlk iki kitabım sonrakilere göre teknik bakımdan farklılık gösteriyor. Bu doğru. Temalarda ise çok büyük bir ayrım olduğunu düşünmüyorum. Gerçekte değişen, benim kişisel yapım, dünyayı algılayışımdaki değişme olmalıdır (562).

İlk Şiir: İlk şiirlerim 1947 yılında Yedigün dergisinde yayınlandı (524).

İmge: Şiirin hammaddesi imgedir. Ama bu, şiirde kavramların varolmayacağı anlamına gelmez. Bu yüzden de kendi başına kavramsal diye bir şiir anlayışı saptanabileceğinden emin değilim. Şu söylenebilir; kavram ancak bir imge içinde yerini alınca işlevini bulur ve şiir 'anlatı' olmaktan kurtulur (508).

İmgenin şiirin vazgeçilmez bir öğesi olduğuna inanıyorum, ama geliba eskisi kadar önemli bulmuyorum. Yerli yerinde kullanmak koşulu ile kavramlar daha çekici geliyor bana. Bir yalınlığa varmak istediğim de doğru. Ama bu yalınlığın şiirsellikten uzak düşmemesine de özen gösteriyorum (564).

İncelik: Her çağ farkına varılırsa kendine uygun inceliğini getirir (505-506).

İsmet Özel: Acemi (567)

Kafiye ve İçses: Bende, yalnız Divan'daki şiirlerimde değil, bütün yazdıklarımda kafiye ve içses -dikkati değil- turkusu vardır. (..) Vezin ve kafiyenin şiirin, dolayısıyla insan yaradılışının özgürlük eğilimini, dahası anlatım olanaklarını kısıtladığına ben de inanırım (505).

Kahramanlık: Çağımızda kahramanlığın bireysel değil, kolektif, hatta anonim olduğuna inanıyorum (502). Bkz. Halk.

Kapalı Şiir:Kapalı şiir ise hayli tanımlanmak ister. Kendi başımıza şöylece toparlarsak, özünü kolay kolay vermeyen, kenarda dolaşan, çapraşık, dili düzenbaz bir şiir hemen hemen (31). Bkz. Açık Şiir.

Kavram: Bkz. İmge.

Kemal Tahir: Yorumu yanlıştı. Beni Osmanlıya dönüş özlemi içinde gösterdi (560). Bkz. Divan.

Kişilik: Kişilik, varolan mükemmellikten kaçınmaktır benim için. Şöyle, bugün yazılan şiirde ben teknik olarak, yapı olarak bir kusur bulamıyorum. Ama bu son derece düzgünlük, düz bir satıh meydana getiriyor. Kişilik dediğim şey ise bir yerde kusurları göze alarak da olsa çatlak bir ses çıkartmak ya da iyi bir ses çıkartmaktır. Hataya düşmekten korkuluyor ve kişilikten kaybediliyor. Mesele sadece güzel şiir, 'antolojik' şiir yazmak değil, bir parça bir şeyi sarsan şiir yazmak. Eskiyi sarsan şiir -eğer eski eskimişse- onu yerinden oynatacak hiçbir hareket yoksa eski eskimemiş anlamı çıkar bundan (511). Bkz. Kusurlar; Korkulu Ustalık.

Korkulu Ustalık: Ben şiirde ustalaşmaya daha 1955 yılında korkulu olarak bakmışım. Hala aynı kanıdayım. Şiirde ustalığı bir kolaylık olarak düşünemeyz miyiz? “Ben ne yazarsam şiir olur” kuruntusunu. Söylemek istediğim: Her şiire, şiire yeni başlamanın titremesiyle yaklaşmak. Şiirimiz, ustalığına inanmış nice ünlü şairin şiirden çektiği kopyalarla doludur. Asıl ustalaşma, belki de bu tehlikenin ayrımına varıldığı anda başlar. Bunun da korkulacak bir yanı yoktur (565). Bzk. Kişilik; Kusurlar.

Kurtarıcı Sanat: Hem ben her çağda her türlü sanatçının kendi işlemi, kendi sanatıyla, hiç değilse üç beş kişiyi kurtardığına inanıyorum (26). Bkz. Sanatçı.

Ozanın işi, başından beri kişioğluna, çağına uygun bir kurtuluş bulmaktır. Buna hazırlamaktır belki. İşi bu yüzden kutsallık katına varır (101).

Kurtuluşumuz şiirden falan gelmeyecek, yaşamımızdan gelecek gelse gelse (571).

Kusurlar: Kişiyi kişi yapan, sadece erdemleri değil, kusurlarıdır da diye düşünürüm. Erdemler ortaktır, ama kusurlar kişiseldir, yani yeni bir kişiliği haber verirler çoğu zaman (529). Bkz. Kişilik.

“Küçük Adam”: Orhan Veli ile gündeşleri yazınımıza bir “küçük adam” soktular. Yıllardır çıkaramadık yazınımızdan. Belki Orhan Veli sokmadı ama onun getirdiği anlayışın, onun getirdiği yalınkat söyleyişin, biçimin itelemesi vardır. O biçimle, o deyişle “büyük adam” söylenemezdi sanıyorum. Şöyle uzunca bir şiir bile söylenemezdi. Kendi denediği “Destan Gibi” meydanda (40). Bkz. Orhan Veli, Garip Anlayışı.

Max Jakob: Max Jakob'un şiir üstüne söylediği o bilgece sözlerin çoğunu anlamadım. Bu sözlerin şiirle, hiç değilse Max Jakob'un şiiriyle ilintilerini, onun sanatında neyi açıkladıklarını çoğu zaman kavrayamadım. Ama bir sözü vardı ki, bir tek kelimesi, onu çok iyi anladığımı sanıyorum: “Somutlayınız” (97). Bkz. Somutlamak.

Mehmet Emin Yurdakul: Milliyetçiliği sadece ve sadece, kısır bir ırkçılık halinde gelişir ve Türkistan düşüne dayanır. Yine de, hesabı yanlış, kültürü eksik, kendisi şair olarak yeteneksiz de olsa, sezgisinin doğruluğu (hala geçerli olan doğruluğu), Batı'dan da, Doğu'dan da bir şeyler ummadan, ulusal olanaklarladeğerler düzeni yaratmanın gereğini, ulusal dayanışmanın ve bilincin önemini söylemesindedir. Ona saygınlık kazandıran bu büyük doğruluktur, gerçekliktir (604).

Mükemmellik: Bkz. Kişilik.

Mükemmel Şiir: Bkz. Genç Şairler.

Mümtaz Zeki Taşkın: Bkz. Dada.

Nazım Hikmet Ran: Çok sağlam bir gövde, çok sağlam bir ruh yapısı, çok iyi bilinen sorunlar, çok iyi çıkarılan bir izdüşüm ve çok derin bir insanilik, ödünsüzlük. İşte belli başlı özellikleri Nazım'ın. Bunlara şiirine güveni de ekleyebiliriz. Bu özellikleri yüzünden zaman zaman, inandığı, baş koyduğu öğretinin bile dışına düşer (639).

Nazım'ın dili ve dünyası eskimemiştir, geçilmiştir sanıyorum (488).

Necati Cumalı, B.: B. Cumalı bizim şiirimizde istediği türlü ozan olabilmiş sayılı kişilerden biridir. İstediği türlü şiiri yazabilmiş ozandır demek istedim (77).

Necip Fazıl Kısakürek: Yeni ve önerici olmaktan çok saptayıcı bir şairdir (631).

Necip Fazıl'ı şair olarak kurtaran, hala önemseten, yorumsuzlaştıran, şiirdeki hedefsizliğidir. O, böylece, yanlış bir hesapla, gelecek dönme'lere yatırım yapar, yaptığını sanır, bu yüzden aslında mistisizmle (mistisizmi yalnızca esrarlı bir “maveradan söyleniş” kabul etmiyorsak), tasavvufla pek ilgisi yoktur; kapalılık, kendini kapama, onun şiirlerinin yöntemidir. Üstelik bünyevidir (şiirin şairine karşın iyi olmasının nedeni), kararsızlığı iki büyük karşıtlık arasında gelip gider çünkü, en uç kösnüden en büyük sofuluğa kadar (631).

Belki aslında, yapılabilecek iki şey söz konusu Necip Fazıl ele alındığında: ya olduğu gibi sevilir, benimsenir (benim kanımca, ne Türkçeye bir genişlik, ne de Türk duygululuğuna bir yeni açılım getirmiştir) ya da olduğu gibi ve toptan yadsınır, yok sayılır (633).

Nurullah Ataç: Ataç, bir toplumsal sınıfın hem şair seçiciliğini, hem şiir sözcülüğünü yapan kişiydi (498).

Oktay Rifat: Bir ozan bir akıma bir önsözle değil, şiirleriyle katılır daha çok. Oktay Rifat'ın şiirleriyse, bırakın eskiyi-yeniyi, kendi anlayışının bile çok kötü örnekleri (436).

Okuyucu: Okuyucu için sanat, yapıt demektir. O, sanattan tadını, yapıtı okurken alır (27). Bkz. Sanatçı-Okuyucu.

Bütün kusurlarına (belki eksikliklerine demek daha doğru) karşın getirmeye çalıştığımız şiir, okur kaçıracak cinsten değildir (494).

Orhan Asena: Ozan olarak şiir üstüne bildikleri, oyun yazarı olarak tiyatro üstüne bildikleri yanında pek cılız (…) Şiirleri, şiir yapısı bakımından o kadar fakir, o kadar ilkel (65).

Orhan Hançerlioğlu: Yeniliği, arayıcılığı öyle ağır ağır gelişen zorlayıcı, kandırıcı bir arayış değil. Yapmacık (67). Hançerlioğlu'nun Türkçesi, dili, daha doğrusu dil ve edebiyat anlayışı da eski, yavan ve ucuz (69).

Orhan Veli: Şiirin kendi çemberleri içinde, kendi imkanları içinde bunalması, bire türlü kurtuluşa varmayan bir buhranın belirtileridir. İlk kurtuluşu, ilk çareyi Orhan Veli getirdi gibi. Ama tepki gecikmedi. Bu tepki herşeyden çok, şiirin kendisinden olmayana isyanı gibiydi. İnkarla başladı (88). Bkz. Garip Anlayışı; Küçük Adam; Şiir.

Otorite: Askeri okullarda hiç mutlu olamadım. Genellikle yatılı okullarda mutlu olan çocuk yoktur sanıyorum. Başkalarının, hatta somut başkalarının da değil, hiç kavrayamadığım bir otoritenin belirlediği ve çoğu zaman saçma bulduğunuz bir şeyleri yaşamak..(524).

Ozanına Bağlı Şiir: Yurdumuzda şiir, hiçbir çağda, günümüzde olduğu kadar ozanına bağlı, ozanıyla açıklanabilir olmamıştı. Şiirde biz, çoğu zaman ortaklaşa duyguları bulmaya alışmıştık (132).

Ölüm/Ölümlülük: Kişiyi yazmaya iteleyen, umutsuzluktan koruyan, her yazılanın bir gün ölmesidir, ölümlü olmasıdır. Bizden önce yazılmış olanların artık ölü olmasıdır güç veren (570).

Övülme Alışkanlığı: Şiirimize, kötü eleştirmeciden, kötü ozandan, anlayışsız editörden çoğu zaman daha az zararı dokunmayan bir alışkanlığımız var. Övülme alışkanlığı (107).

Öykü: Çağımızda her kişinin bir öykü içinde, çerçevesinde yaşadığı kanısındayım. Bir roman değil, öykü çerçevesinde. Ve bu çerçeve hep değişebilir. Güncel olmayı, gazete dilini kullanmayı bu yüzden yeğliyorum. Öykülemedeki biçim değişikliği bu kaygıdan kaynaklanıyor. İnsanı her yeni durumda, yen, bir insan olarak kavramaya çalışmak (534). Bkz. Güncellik; Güncel Dünya.

Özel Yaşantı: Ne kadar sağduyulu olursa olsun, her kişinin özel yaşamındaki sarsıntılar, fikir ve düşünce yaşamını da etkiler sanıyorum. Üstelik bu etkilerin, kişiyi sarsmasına karşın, yapıtlarına bir gerçeklik, bir hayatiyet ve güzncellik kazandıracağına da inanıyorum. En azından insanın ayağı yere basar (516).

Para Patlaması: Bkz. Terme'den Ankara'ya Gelmek.

Poe, E. A: Poe, çok kendine özel, aynı zamanda kendinden sonraki şiire de yön verecek bir biçimde şiiri yeniliyordu. Sanırım onu bu işe zorlayan kendi özel anlayışı, davranışı yanında, biraz da şiirin kendisine kadar sürüp gelmiş macerası idi (86).

Politika: 1961'e kadar politikanın hep şiirde yapıldığını görüyoruz. Servet-i Fünun'cularda politika-dışı olma politikası, Hececilerde resmi ideolojiyi destekleme politikası (554). Bkz. Cahit Külebi.

Gündelik politikada Mehmet Emin ile Mehmet Akif öneren, Nazım başkaldıran'dı. Yahya Kemal, o büyük çöküntüyü anılarla savuşturandır (603).

Sabahattin Kudret Aksal: Sabahattin Kudret Aksal, şiirimizi yenilemiş şairlerden biridir. Özellikle ilk kitabıyla haklı bir yer, haklı bir ün yapmıştır şiirimizde (676).

Sait Faik: Hikayelerinde katıksız bir şiir havası olmasına rağmen S. Faik'in bir ozan gibi kurabildiği şiirleri üçü beşi geçmez (65).

Sanat/Şiir Anlayışları/Akımları: Sanat anlayları yahut akımları, kurallarla değil örnekleriyle anlaşılır ve yaşayabilir (22).

Bir akım ne zaman eskimiş olur? Ne zaman tazeliğini yitirir?(..) Ne zaman ortalıkta o akımın ustaları çoğalırsa, yahut türerse, ortaya bir akımın ustası çıkarsa, o akımda yapılabilecek her şey yapılmış demektir. Bundan sonra yapılacaklar hep biörnek şeyler olacaktır (26).

Bir şiir akımının tanınması, öbürlerinden ayrılması ancak o akımın ozanlarını tek tek incelemekle, tanımakla mümkün olur (71).

Sanatçı: Çoğu sanatçılar, yaşamlarını bir anlama bağlayacak, hangi huzurla yaşamlarını mümkün kılacak bir değere yönelirler. Hangi ad, hangi anlayış altında olursa olsun, sanatçıların çoktan beri yitirilmiş gayesi budur; sanıyorum. Sanatçı özünde kişioğlunu da kurtaracak değerlere varmak. İlkin arar bu değerleri sanatçı, sonra bulur, sağlamlaştırmaya, hatta savunmaya koyulur onları (58). Bkz. Kurtarıcı Sanat.

Sanatçı ne olursa olsun, uğraşmakta olduğu sanat kolunun isterlerine uymak, gereklerini yerine getirmek zorundadır (64).

Sanatçı-Okuyucu: Okuyucu için sanat, yapıt demektir. O, sanattan tadını, yapıtı okurken alır. Halbuki sanatçı için sanat, yapıttan öncedir, yaratmanın, yapmanın kendisidir. Okuyucu okurken gönenirse, sanatçı yaratırken gönenir. Okuyucunun amacı yapıttır, sanatçının yaratma. Artık kendi işi, bilen, hatta yapacaklarını bir türlü içgüdü ile rahatlıkla, kolaylıkla yapanın yaptığı yaratma değildir, çoğaltmadır. Alışkanlıktır. Bundan sonra sanatın gereği kalmamıştır. Sanatçı için kalmamıştır. Okuyucunun durumu pek değişmez (27). Bkz. Ustalık.

Seviye: Bkz. Eleştiriye Değer Olmak.

Sıkıntı: Ben hep sıkıntılıyım. Yani bir adamın canı sıkılır, o benim. Çünkü bana en yaraşan durumdur sıkıntılı olmak (420). Ne söylenmişse ve söylenmemişse, ne yapılmışsa ve ne yapılmamışsa, ne düzeltilmişse ve ne düzeltilmemişse ondan sıkılan biri. Belki, söylenmemişin, yapılmamışın ve düzeltilmemişin telaşı içinde biraz. O kadar. Ve sıkıntılı. Ve sıkıntılı (420). Bkz. Turgut Uyar.

Yani sıkıntının bir gün kendi çözümünü aramakta, rahatlıktan daha etkin bir duygu olduğunu anlatmak istemiştim. Doğrusunu isterseniz 10 yıl önce sıkıldığımı yazmıştım. 30 yıl önce de sıkıntılıydım. 50 yaşımda umutsuzum (515). Bkz. Umutsuzluk.

Somut Şiir: Bkz. Soyut.

Somutlamak: Şiirin yaşama ile olan bağının yitirilmemesi, ortada, boşta kalmaması düşünüldüğünde ilk akla gelen ihtar: “Somutlayınız” (97). Bkz. Soyut.

Soyut: Bilindiği gibi bugünkü şiirimizde “soyut”un (soyutlamanın değil) karşılığı “somut” (somutlama değil) değildir. Günümüzdeki “somut şiir”in karşılığı ise, -bana göre çok yanlış bir tanımlama-”gerçekçi şiir”dir; öyle kullanılmaktadır. Bu yanlış karşılaştırma, şiirsel kavramların tartışılmasından değil, bir şiir politikasına öncelik tanınmasından doğmuştur. Yoksa şiir, tepeden tırnağa bir souyutlama işlemidir: çünkü soyutlama, bir tümevarım, en azından bir genelleme, bir durumun, bir olayın, bir geleneğin en belirgin özelliğini, o ülke insanının anlayabileceği bir kedsinlikle belirleme demektir. Tek tek her insanda varolanı, en beşeri yanlarıyla ortaklaşa kılmaktır (497).

Sözcük: Bugün yazılan şiirde hiçbir çağdaş sözcük yok. Şiir dilimiz 1930'ların anıştırmalarında kalmış, imge dağarcığı zenginleşmemiş, gene denize bakıp içleniliyor (512).

Şiiri yaşar kılacak sözcüğü bulmaktır benim derdim (530).

Şair/Ozan: Söylemek istediğini bilmeyen şiir yazmamalı (32). Bkz.Bilge.

Şiire herkesin bulunduğu istasyondan binildiği saptaması çok doğru. Geleneği sürdüren pek yok şimdilerde (553).

Ozan güç deneylerden, iç yahut dış serüvenlerden, iyi kötü bir eğitimden geçer gelir de ozan olur (36).

Şair, şiir yazmak için vesile aramamalı diyorum (550).

Evet şiir her çağda yenilenir. Ama şiiri, toplumdan, toplumsal değişmelerden önce bir ozan yeniler. Şunu demek istiyorum. Belki başka hiçbir sanat ürünü şiir kadar sanatçısına, sanatçının kişiliğine bağlı değildir. Yani bir bakıma şiirin tanımı ozanın tanımıdır denebilir (87).

İyi bir ozanı yermenin, övmekten daha çok kızdıracağını düşünüyorum (61).

Bir ozanın artık değişmez ölçülere vardığını, kendi yaptıklarına inandığı nerden belli olur diyeceksiniz. Şaşmamasından, değişmemesinden, sanatını, ozanlar için şiirini br oyun haline getirmesinden (62).

Şiirlerinde, yanılma payı ayırmayan, yanılabilme yürekliliğini gösteremeyen ozan, tellim ortada kalacaktır, öyle sanıyorum (80).

Dört başı dikili, kusursuz şiirler yazanlardan yana değilim. Yanılmayan ozanı iyi ozan bellemiyorum. Bir şiiri herzeden, saçmadan, düttürülükten ayıran fark son direncine kadar gerilemeli, zorlanmalı, kıl kadar olmalı bu fark. Emek verilmiş, özden bir saçma yazanı, o tekdüze mırıltıları yazandan daha çok ozan sayarım (82).

Güçlü bir şair, bize Orhan Veli şiirinin bile eskimediğini kabul ettirebilir bir gün (441).

Şairanelik: Şiirde şairane'ye hep karşı oldum (529).

Şairanelik mutlaka kendiliğinden geliyor. Orhan Veli'nin yerdiği şairanelik, Hececilerin şairaneliği idi. Oysa o da 'küçük adam'ı vermeye başlarken, şairaneye düştü. Galiba bütün mesele şairaneliği çağdaş tutabilmek (509). Bkz.Hececiler; Küçük Adam.

Şiir: Şiirin inanılır, hiç değilse katlanılır bir tanımının yapılamaması, ele avuca gelmezliği, güçlüğünü ispatlaması bakımından ozanların da hoşuna gider. Tanımı bile yapılamayan bu güç işle uğraşmak, kimi zaman üstesinden gelmek, çok derinde; çok gizli bir öğünme sebebi olabilir onlar için. Oysa bu tanımın yapılamaması şiirin güölüğünden çok, bir tanımı yapılamayacak kadar kişisel, değişken, yerinde durmaz olduğunu gösterir ancak (86).

Şiir kendini yazdıran bir şeydir. Yazılırken temelindeki imgeleri ya da kavramları alıp başka yerlere götüren şey… Bu bakımdan şiir yazmada bir yöntemden bahsedilemez -en azından yazar için (510).

Şiirin de -hikaye ve romanda olduğu gibi- bir duygulanma, bir aşırı duyarlık, bir esinti meselesi değil, önce, en önce bir bilgi, güç edinilir bir yetenek, bir zanaat işi olduğu anlaşılmalıdır (66).

Şiir etkilenme alanı değildir, tam tersine alınan etkilere bir tepkidir (552).

Şiirin rahatlaması beni rahatsız ediyor (565).

İyi şiir çoktandır, sekiz-on kişi arasında mektuplaşılır gibi yazılıp okunmaya başladı (85).

Şiirin kendi çemberi içinde, kendi imkanları içinde bunalması, bire türlü kurtuluşa varmayan bir buhranın belirtileridir (88). Bkz. Orhan Veli.

Sağlam şiirde, bir kelimeyi değil değiştirmek, yerinden bile oynatamazsınız (126).

Sanat kolları içinde belki de en çok şiirdir kendi kendisi olmasını isteyen sanatçısından (126).

Şiir, yeniliklere değil, kişiliklere bağlıdır daha çok (440).

Şiir gitgide sadece, onu uğraş edinenlerin anlayacağı, seveceği haşe geliyor (444).

Şiir bir kişilik işidir (567).

Çağdaş yapısı gereği, şiir tek tek olaylarla yetinmek değil, bir bozukluğu değil, bir bozukluğu temelden kavrayıp bunu yeni ve özgün bir duyarlık içinde ortaya koymak zorundadır (495).

Şiir-Dil: Şiiri anlama, öyküye, konuya bağlı olmaktan kurtarığ, dilin, özel bir dil ve mısra yapısının eline gücüne bırakmak, ozanlarımızın şimdiki çabası. Böylece şiirn öbür imkanları da kendiliğinden günyüzüne çıkıyor (89). Bkz. Şiir; Şair/Ozan.

Duyarlık yenilenmedikçe dilin, şiir dilinin yenilenmesi söz konusu olamaz (531).

Şiir Çıkmazdadır: Ben şiirin çıkmazda olduğunu söylediğimde, çıkmazın, insanı bir çıkar yol bulmaya zorlayan en önemli durum olduğunu anlatmak istemiştim. Söylediğinizin (söyleşiyi yapan Enver Ercan'a hitaben-Sekoya) tersine, umutsuzluğun kişiyi umudu yakalamaya, bulmaya zorlayan bir duygu olduğuna inanıyorum. Şiirin rahatlaması beni rahatsız ediyor (565). Bkz. Umutsuzluk; Sıkıntı.

Şiir-Yaşam: Bzk. Somutlamak; Teknoloji.

Şiir Tekniği: Bkz. Şiirin Gelişmesi.

Şiir Yazamama Halleri: Sevilmediğimi sandığım ya da sebepsiz olarak bu duyguya kapıldığım zaman, bir. Kendimi herhangi bir sebeple kesik bulduğum zaman, iki. Şiirin “ciddiyetine” inanılmadığını sandığım zaman , üç. En doğrusu, iyi şiir yazamayacağımı fark ettiğim zaman, dört (515).

Şiir Yazma Yöntemi: Şiir kendini yazdıran bir şeydir. Yazılırken temelindeki imgeleri ya da kavramları alıp başka yerlere götüren şey… Bu bakımdan şiir yazmada bir yöntemden bahsedilemez -en azından yazar için (510).

Şiir Yamak: Şiir yazmak bir kriz gibi bir şeydir bende (541).

Şiir ve Düşünce: “Şiir ve Düşünce” kavramını anlamıyorum. Örneğin; “şiir ve duyarlılık”, “şiir ve toplum”, “şiir ve zaman”, “şiir ve ruhbilim” vb. Gibi üretilebilecek soruları da… Bir şiir, kendi içinde, kendi yapısı içinde bir bütündür, bir birim'dir. Düşüncesini de, duygusunu da, bütün öbür ilişkilerini de içinde taşır, taşımalıdır (536).

Şiirden Etkili Olan: Araçların bunca geliştiği bir danyada, şiirden çok daha etkili o kadar çok şey var ki (501).

Bir ülkede bir bombanın patlaması, Yevtuşenko'nun bir şiirinden çok daha fazla etkiliyor insanı (506).

Şiiri Düşünmek: Haberleşme olanaklarının bunca geliştiği, propagandanın bunca etkili olduğu bir dünyada, şiiri, kendi hareket alanı içinde düşünmek gerçeğe daha uygun olsa gerek (498).

Şiirde hareketlilik birtakım kişilerin belirmesine bağlıdır. Eski değerleri sarsan ya da yeni değerler getiren birisi gelir, ilk hareket belirir. Kişiliğin, tavrın olmadığı yerde durgunluk vardır. Diyelim ki 20 tane şiir var, hiçbirinde bir şeyi yerinden oynatacak, değer konusunda şüpheye düşürecek şiir yok. Böyle bir ortamda şiir üzerine düşünme imkanı kalmıyor. Düündüğümüz zaman gene eskiyi düşünüyoruz (511).

Şiiri Oyun Haline Getirmek: Bkz. Şair/Ozan.

Şiiri Tercih Nedeni: İnsan dünyayla karşı karşıya geldiğinde (bu karşı karşıyalık düşmanca değil, tam karşı karşıyalık) eğer onda, değiştirilmesi, yeniden düzenlenmesi gereken birtakım durumların, ilişkilerin, farkına, bilincine varılırsa, eylem olarak bir yol seçer. Kimi politikayı, sanatı, kimi bilimi (516).

Şiirin Biyografisi: Şiirin biyografisi, bi akımın değil, ozanların biyografisidir (519).

Şiirin Gelişmesi: Şiirin gelişmesi, şiir tekniğinin gelişmesi değildir. Değişen koşullarla insanın değişmesidir. İnsan hayatını, hatta bu hayatı düzenleyen, kuralları yöneten gücün teknoloji olduğuna inanıyorum bu günlerde. Şiir, bir takım biçim değişiklikleri gösterse de Homeros'tan bu yana aynı teknikle yazılıyor. Pek değişmeyen bir zenaattır (535).

Şiirin İmkanları: Şiiri anlama, öyküye, konuya bağlı kalmaktan kurtarıp, dilin, özel bir dil ve mısra yapısının eline gücüne bırakmak, ozanlarımızın şimdiki çabası. Böylece şiirin öbür imkanları da kendiliğinden günyüzüne çıkıyor (89). Bkz. Şiirimiz Özellikleri.

Şiirin Kaynakları: Şiirin kaynaklarının kuruyacağını hiçbir zaman düşünmedim. Olsa olsa bir doygunluk olabilir ya da şimdiye kadar yazdıklarıyla yetinmek gibi saçma bir duygu olabilir. Biraz da tembelliği katabilirsin (539).

Şiirin yararlanamayacağı bir alan düşünemiyorum (563).

Şiirimizin Özellikleri: Yeni şiirimizin özelliklerini anlatırken, bilhassa dedim, her şeyden evvel, memleketin ve Anadolu'nun şiiri olmak yolunda ve kaygısındadır (18). Bzk.Şiirin İmkanları

Tasarı: Türkiye'de kimse tasarıyla çalışmıyor; okurlar da tasarılara pek inanmıyor galiba (499).

Teknoloji: Azgın teknolojiyi görmezden gelmek, şiirin soyluluğuna uygundur, bir çeşit saygıdır onun yapısına, varlığına. Ama bana kalırsa yaşarlığına, geçerliliğine umar değildir (531).

Terme'den Ankara'ya Gelmek: Demokrat Parti'nin yarattığı para patlamasına değinmek gerek. Para patlamasının getirdiği değerler değişmesine, sarsılmasına. Ben kendi adıma, bir subay olarak Terme'den Ankara'ya geldiğimde büyük bir sarsıntı geçirdim. Öbür arkadaşlar da aynı sarsıntıyı yaşamış olmalılar ki şiir değişti ve değiştiği ortama yerleşti (556).

Turgut Uyar: 1926 yılı Ağustos'unda İstanbul'da doğmuşum. Hayatım düpedüz ve kurudur. Alaka çekecek bir macera olmamasından, herkesinkinden ayrı bir hususiyet taşımamasından ayrıca haz duyarım (419).

Ben, kutsal bir bahaneyim, belki de bir sığınağım kendime (420). Bkz. Sıkıntı.

Türk Kültürü: Halkımız, hatta çoğu aydınlarımız en az kültürümüzü kendilerine tanıtmak istediğmiz yabancı dostlar kadar Türk kültürüne yabancıdır (73-74).

Türkiyem: Bkz. İlk İki Kitap.

Umutsuzluk: Niçin umutlu olayım! Çünkü umutsuzluğun, insanı umuttan daha güçlü, bir iten, bir şeyler yapmaya zorlayan bir duygu olduğuna inanıyorum. En azından kendi adıma demedim, bildim (536). Bkz. Sıkıntı.

Us: Bkz. İkinci Yeni.

Ustalık: Sanatçıyı yitiren ustalıktır. Usta olmaktan korkunuz diyorum (28).

Yabancılık: Bkz.Türk Kültürü.

Yahya Kemal: Ömrünün sonuna kadar, hiç değilse davranışı ile, başka sanat kollarına, başka yazı mesleklerine yüz vermemesi ile ozan kalmış olanlar hak ettikleri ilgiyi ve saygıyı buluyor. Yahya Kemal ilkin burdan büyüktür (65). Bkz. Büyük Şiir; Politika.

İşte Batı'da, resimde bir Bernard Buffet, bizde de bir Yahya Kemal; hemen hemen bir yüzyıl sonra Divan şiirinin dirilten adam (441).

Yalınlık: Bkz. İmge.

Yanılma Payı: Bkz. Şair/Ozan.

Yapıt: Bkz. Yaratma.

Yaratma: Okuyucu için sanat, yapıt demektir. O, sanattan tadını, yapıtı okurken alır. Halbuki sanatçı için sanat, yapıttan öncedir, yaratmanın, yapmanın kendisidir. Okuyucu okurken gönenirse, sanatçı yaratırken gönenir. Okuyucunun amacı yapıttır, sanatçının yaratma. Artık kendi işi, bilen, hatta yapacaklarını bir türlü içgüdü ile rahatlıkla, kolaylıkla yapanın yaptığı yaratma değildir, çoğaltmadır. Alışkanlıktır. Bundan sonra sanatın gereği kalmamıştır. Sanatçı için kalmamıştır. Okuyucunun durumu pek değişmez (27).

Yazmaya İten Nedenler: Kendi adıma beni yazdığım şiiri yazmaya iten neden, çevremin değiştiğini görmemdi (512).

Yeni / Yenilik: İyi olmanın, gerçek olmanın mutlaka yeni olmakla bir ilişkisi olmadığını, olamayacağını düşünürüm hep (72).

Yenisini eskisinden daha etkili kılan da, yeninin gelmesini gerektiren nedenler değil, sonra gelenin gelişmesine yön veren öğelerin tazeliği, bir bakıma gününe uygunluğudur galiba (438). Bkz. İkinci Yeni.

Şiir, yeniliklere değil, kişiliklere bağlıdır daha çok (440).

Çağdaş yapısı gereği, şiir tek tek olaylarla yetinmek değil, bir bozukluğu değil, bir bozukluğu temelden kavrayıp bunu yeni ve özgün bir duyarlık içinde ortaya koymak zorundadır (495). Bkz. Şiir. Bkz. Değişim.

Yeni Şiirimizin Özellikleri: Bkz. Şiirimizin Özellikleri.

Yöntem: Bkz. Şiir Yazma Yöntemi.

—

(*) Bu sözlükçe Turgut Uyar'ın Korkulu Ustalık (YKY, 1. baskı, İstanbul, Mart 2009) adlı kitabından alıntılanarak hazırlanmıştır. Alıntı sonlarında, parantez içinde yer alan rakamlar kitabın sayfa numarasını göstermektedir.

                                           “Şiirde her kuşak kendi klişesini yaratır” (U.Ö)
                                                                                                                               

‘80 Kuşağı: İkinci Yeni’nin dile ilişkin “hassasiyet”i ve “gelişkin ilgi”si; dilin bir araçtan çok, amaç olarak ele alınması; özellikle 80’li yıllarda yazılan şiirin ana gövdesi tarafından tamamen yerle bir edilmeye çalışıldı. Türk şiirinin bu dönemde hada çok yaşanan tarihi olaylara bşr yanıt olması, mutlaka öyle söyleyeceksek bir isyan olması beklenirken bunun yerine Türk şiirinde “plastik duyarlılık”ların öne çıktığı bir dönem görüldü (57). Bkz. Haydar Ergülen.

’90 Kuşağı: “Doksan Kuşağı” içerisinde sayılabilecek Ali Hikmet Eren’in, Hakan Arslanbenzer’in, Selim Temo’nun, Devrim Dirlikyapan’ın, Kuvvet Yurdakul’un, Didem Madak’ın, Tuna Kiremitçi’nin, Zafer Ekin Karabay’ın, Murat Menteş’in, Can Bahadır Yüce’nin, Tarkan Çeper’in, İdris Özyol’un, Alper Çeker’in ve Ayhan Kurt’un kuşağının içinde neler yaptıkları, antolojiye neler kattıkları, şimdilerde şiirleriyle nerede durdukları soru konusu olarak önümüzde durmaktadır (52).

2000’ler Kuşağı: “2000 Kuşağı”nda dikkati çeken bir olguyu ortaya koymak istiyorum. “2000 Kuşağı”nda dikkati çeken özelliklerden biri “kadın şair/şair kadın” sayısının artmasıdır (38). Bkz. Kadın Şair/Şair Kadın.

Ada Dergisi: Trabzon bandıralı olarak yola çıkan Ada dergisi tam anlamıyla toplama bir dergi kimliği göstererek genç, yaşlı, şair, şiir yazıcısı kimi bulursa derginin içine tıkıştırdı. İlk sayısında bir edebiyat öğretmeni olan editör, eski lise öğrencilerinin kötü yazılarını bile dergiye sokarken ikinci sayıda çıkardığı derginin kalınlığı ile takdir toplayacağını sandı. Tam tersine derginin ilkesiz ve poetikasız davranışları ile eleştirilmeliydi. Ada’nın bu hale gelmesinde ilkesiz davrana şair ve yazarlarının da payı vardı. Ada dergisinde Alphan Akgül, Ercan Yılmaz gibi gençliği şüpheli isimler vardı (34). Bkz. Ercan Yılmaz; Mor Taka Dergisi.

Adam Sanat Dergisi: Adam Sanat dergisi, kapanmadan önce Selahattin Yolgiden ve Onur Caymaz gibi yaş bakımından genç; ancak nitelik olarak hiç de genç olmayan isimlerin yanı sıra Efe Murad – Cem Kurtuluş ikilisine de yer vermiştir (31).

Küçük İskender’den sonra ilk ürünlerini Adam Sanat (Temmuz 2005’te kapandı) dergisinde yayımlayan genç şairlerden özellikle bu ikili (Efe Murad, Cem Kurtuluş-sekoya), dergiden ayrık yapıları ile de dergiye farklı bir renk katmışlardır. Bu isimlere bir de Efe Murad’ın müstear adı olan Genco Devrim eklenebilir (29). Bkz. Cem Kurtuluş; Efe Murad, Genco Devrim.

Abdülkadir Budak: Bkz. Can Bahadır Yüce.

Agora Dergisi: İzmir’de çıkan –şu an kapanmış olan- Agora dergisi gençlerle pek işi olmadığını açıkça belli etmiştir (32).

Ahmet Güntan: Bkz. Parçalı Ham Manifesto.

Ahmet Oktay: Bkz. Hilmi Yavuz; Yol Açıcılık.

Aidiyet Pompalanması: Her dakika “aidiyet” pompalanıyordu. Sıradanlaştırma politikalarının, farkları törpülemenin yanı sıra öznelerin “söz” ile ilişkisi kesinlikli bir yapıya bürünüyordu. Tam bir tümce kurmaktan aciz hale geliyor, devrik tümcelerle konuşmayı tercih ediyorlar ve “falan oldum” diyorlardı. “Aidiyet”in pompalanması aslında ayrışma çalışmasındaki özneleri bir araya getirip sınıflandırmanın, kolayca bir araya getirip çağırmanın yoluydu (19). Bkz. Dilin Melezleşmesi; Gençlerin Kendi Çevrelerine Hapis Olması; Dildeki Özne Kaybı.

Akatalpa Dergisi: Akatalpa’da iyi şirlere rastlamak olanaklı; ancak “genç”e rastlamak olanaksız gibiydi. Oldukça önemli ve mutlaka okunması gereken yazılar yazan Ramis Dara’nın genç şairlere dergide fazlaca yer vermemesi dikkat çekiyor. Elbette günümüz şairlerinin diline yeterli özeni göstermediğinin altını sürekli çizen Dara’nın hedefindekiler gençler de olabilir (35-36).

Akım: Akımların olmayışı Türk şiirinde bir hareketlilik olmadığı, şiirin tıkandığı anlamına gelmez. Akımlar ve tarihsel adlandırmalar, yalnızca bir grubu kolayca çağırmanın yoludur (45). Bkz. Yeni Bütüncü Şiir Deneyişi; Dönemselleştirme.

Akropol Dergisi: Akropol dergisini de “genç”ten uzak dergiler kategorisine yerleştirmemiz gerekiyor (34).

Alaz Dergisi: Alaz ise son kullanım tarihi geçmiş olan şiirsel atılım denemelerinden medet umarak özgün bir düşünsel bagaja sahip olmadığını gösterdi. “Kendilerine ait bir dert”leri olmadığını açık bir biçimde sergilediler (37).

Ali Özgür Özkarcı: Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülünü kazandığında lirik bir şiir yazıyordu. Son dönemde yazdığı şiirleri bu düzlemden oldukça uzak. Şiirinde özellikle tarihsel göndermelere, kişiselleşmiş soyutluklara rastlanabiliyor (…) Kurmaya çalıştığı şiiri için, deneysel araştırmalara yaslanan, başka bir söyleyiş biçimi kurmaya çalışan yeni bir toplumcu gerçekçilik diyebiliriz (119). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Alperen Yeşil: Alperen Yeşil’in Erdişi kitabında şiire rastlamak çok zordur (30). Bkz. Serkan Engin; Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri.

Alphan Akgül: Bkz. Hilmi Yavuz’un Veliahtları; Ada Dergisi.

Ana Dili Dergisi: Ana Dili dergisi eğitim dergisi kimliğini edebiyat dergisi kimliğine çevirirken gençlere ilgi duydu; ancak bu, sadece yüzeysel bir boyutta kaldı (34).

Arkadaş Z. Özger Ödülü: Arkadaş Z. Özger ödülü son yıllarda Mehmet Atilla, Murat Batmankaya, Ertuğrul Deveci, Nesrin Kültür Kiraz gibi gençlikten ve şiirden uzak pek çok isme verilmiş ve saygınlığını kısmen yitirmiştir (39). Bkz. Ödül Kurumu.

Asistçi: Bkz. Hilmi Yavuz’un Veliahtları.

Atlılar Dergisi: Atlılar dergisi, yaş ortalaması en genç dergilerden birisi olmasının avantajını iyi kullanmıştır. Hakan Aslanbenzer’in sürekli olarak kendini öne çıkarma talebi olmasa Atlılar’ın yayımladığı gençlere daha kolay bir biçimde dikkat çekilebilirdi. (..) Yayımladıkları pek çok şiirin ortalaması yıllardır çıkan dergilere göre çok daha iyidir. Özellikle “Şairim: Esma Toksoy” yazısı bunun iyi bir örneğidir (33). Bkz. Fayrap Dergisi.

Avangardizm: Bkz. Zinhar Dergisi.

Ayberk Erkay: Bkz. Edebiyat ve Eleştiri Dergisi.

Aziz Kemal Hızaroğlu: Bkz. Ücra Dergisi.

Babayla Yatağa Girmek: Bkz. Ödül Kurumu.

Bağlam: Bkz. Deneysel Şiir.

Baki Asiltürk: Bkz. Baki Ayhan T.

Baki Ayhan T.: Baki Ayhan T.’nin dergilerde şiir hareketlerini değerlendirirken kendini de değerlendirmesi oldukça ilginçtir. Çünkü John Lucke’un da dediği gibi “Her şeyi gören göz bir kendini görmez.” Üstelik aynı şairin dergilerde sukut suikastına kurban gittiğini iddia etmesi de daha da şaşırtıcı. Baki Ayhan T. Şiirinin geleneğe eklemlenmek üzere kurduğu için kimi şiirlerinde eskitme deneyimine girse de (..) bu deneyimler metinlerarası göndermeler ve çatışmalar düzeyinde kalmıştır. Bkz. Fırtınaya Hazırlık; Soylu Yenilikçi Şiir.

Baranesmer: Bkz. Barış Özgür; Ücra Dergisi.

Barış Özgür: Bkz. Ücra Dergisi.

B(aşk)a Dergisi: B(aşk)a dergisi (11. sayısı itibarıyla kapandı.) gençlere yer vermiştir; ancakl yayımlanan şiirlerin büyük bir çoğunluğunun düzeyi oldukça kötüdür (36).

Bayrağı Devralmak: Bkz. HilmiYavuz’un Veliahtları.

Ben Google Değilim: Bkz. Mehmet Öztek.

Biçim Tutsaklığı: Bkz. Soylu Yenilikçi Şiir.

Bir Araya Gelmeme Talebi: Bkz. Bireyselleşme.

Bireysellik: Çağımız “genç şiir”inin neliğini ortaya koymaya çalışırken (..) belli bir yaş grubundan söz ediyoruz; ancak bu kuşağın -80 şiiri ile başlayan bir çaba olarak- özellikle bir araya gelmeme talebi dikkate alınmalıdır ve buna göre değerlendirilmelidirler (..). Çağımız şiiri giderek bireyselleşmektedir (45). Bkz. ’80 Kuşağı; 2000’ler Kuşağı.

Bu eğilimin altında şairin kendini öne çıkarmak ya da “kuşak” kavramı altında ezilerek şiirinin bireysel özelliklerinin silinip gitmesini istememek yatıyor olabilir. Bu bireyselleşme ise şiirimizde akımların görülmeyişi ile eşzamanlı olarak ortaya çıkan “şiir tıkandı” türünden fetvaların sonucu değil nedeni gibi görünmektedir (45-46).

Biri Bizi Gözetliyor (BBG): Bkz. Gençlerin Kendi Çevrelerine Hapis Olması.

Bloglar: Bkz. Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları; Mikro İktidarlar.

Budala Dergisi: Budala dergisi yaptığı (kimisi sınavı andıran) soruşturma ve söyleşilerle genç şairin nabzını tutmaya çalıştı (36).

Buluşa Dayandırılan Şiir: Türk şiirinde özellikle son döneminde ortaya çıkan önemli bir sorun, şairlerin büyük çoğunluğunun şiirlerini yalnızca buluşa dayandırması. Şiirin içindeki tek bir imge, buluş ya da öğeye güvenme, şiirimiz adına önemli bir tehlikeye işaret ediyor. Şiirde bütünlük kurmanın önemi kaybolmuş gibi görünüyor (50).

Can Bahadır Yüce: Şiire çok erken yaşta başlayan, 18 yaşındayken (1999) Yaşar Nabi Nayır Şiir Ödülü’nü kazanan ve Abdülkadir Budak’ın görünce “kravatını düzeltmeyi düşündüğü” Can Bahadır Yüce’nin özellikle son yıllardaki şiir verimindeki düşüşü bile Yavuz’un şiiri ile kendisini takip eden gençlerin önünü nasıl tıkadığının en açık örneklerinden biridir (21). Bkz. Hilmi Yavuz; Hilmi Yavuz’un Veliahtları.

Cem Kurtuluş: Cem Kurtuluş ise Efe Murad’a göre daha geride bir görünüm sergilemiş ve aslında çok başka bir alanın şairi olduğunu kimi şiirlerinde belli etmiştir. Kurtuluş’un lirik şiirleri madde şiirlerinden çok daha başarılıdır. Bkz. Madde Şiir Manifestosu, Gıcır Kağıt; Efe Murad; Adam Sanat Dergisi.

Cemal Süreya Ödülü: Cemal Süreya Ödülü’nün yeniden verilmeye başlamış olması nedeniyle elimizde henüz tartışacak yeterli veri yoktur (40). Bkz. Ödül Kurumu.

Çağdaş Türk Dili Dergisi: Çağdaş Türk Dili Dergisi genç isimleri barındırmayı bir kenara bırakalım, şiiri bile seçmekte zorlanmıştır (33).

Çağının Sorumluluğu: Çağının tanığı olmakla çağının sorumluluğu altına girmek arasındaki ayrımı gözden kaçırmamak gerekir (47).

Çağrı Tonu: Bkz. Parçalı Ham Manifesto.

Çarpıcı Deyişler: Bkz. Haydar Ergülen.

Çevresizleştirilmek: “Çevre”sizleştirilmiş, çağın iletişim olanaklarının “şiddet”ine maruz kalmış bu kuşağın dil ile ilişkisinin “travmatik” olduğu belirtilmelidir. Çünkü sözlü kültürün günümüzdeki imajlaşma eğilimi, algı biçimlerinin zorunlulukla değişmesini getiriyor (19).

Damar Dergisi: Damar dergisi ise ideolojik çizgisine uygun şiirleri, nitelikli şiirin önünde tuttuğu için “genç”liğin ve “öğretici olama”nın, kendileri için pek bir anlamı olmadığını ortaya koydu (35).

Deneysel Şiir: Kanımca “İkinci Yeni”den sonra Türk şiirinde ciddi bir hareketlenme olmayışının da etkisiyle hem “İkinci Yeni”den farklılaşarak ayrışmak ancak ondan aldığı değişmez çekirdeği de korumak isteyen deneysel şiir, söz konusu “majör iktidarlar”ın çekilişi ile açılan boşluğa oturmayı başardı. “İkinci Yeni”nin etkisini taşıyan hatta bağlama verdikleri önem açısından “İkinci Yeni” şairlerinin ilk ciddi mirasçısı sayılabilecek bu şairler söz konusu kopuşu yaratmayı deniyorlar. Hem bir çekirdeği koruyorlar hem de çekirdeğe karşıtlık taşımayan bir kopuşu yaratıyorlar (25-26). Bkz. Mikro İktidarlar.

Dergiler: (..) dergilerin çoğunun (90’ların başından beri yayınlanan_sekoya) şiir dergisi olmasına karşın şiirin kendi özel gündeminden uzak durmasıydı. Dergiler genellikle şairlerin kişisel ilgi alanları ile ilerliyor (41). Dergilerin büyük bir çoğunluğu şiirsel atılımları tartışmaktan, şiir üzerine düşünmekten uzak duruyor. Ancak bunun yanı sıra “şairin duruşu”, “şair kimliği”, “şiirin gücü” gibi klişe sözler çoktan ortalığı doldurmuş gibi (41).

Dil: Şairin evinin, tüm insanlık gibi, dil olduğu gerçeği özellikle “Milenyum Kuşağı”nda daha baskın biçimde ortaya çıkmaktadır. Bu kuşağın şiirlerinde “İkinci Yeni”den sonra dile “doğrudan” dönüş yapanların sayısı oldukça fazladır. “İkinci Yeni” sonrası şiirimizde dili yalnızca ifade aracı olarak gören şairlerin baskınlığı, bu kuşak ile erimeye başlamaktadır. Mehmet Öztek, Ömer Şişman, Serkan Işın gibi örnekler ele alındığında açıkça görülebilir ki dil, yeniden “doğrudan” bir malzeme olarak görülmektedir (49). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Özellikle düşüncenin, şiirin daima bir yaşantıdan yola çıkması (bir yaşantıyı kurmak ya da betimlemek açısından) oldukça uzunca bir süre şiiri, yalnızca yaşamın bir taklitçisi ya da yeniden üretim mekanizması konumuna sokmuştur. Oysaki şiirin yalnızca malzemesi olarak görülen “dil”in üzerine girmek de şiirin olanaklarından biridir (73).

Dildeki Özne Kaybı: Birilerinin birilerini gözetlediği programlarda bizi kimin, nasıl ve neden gözetlediğine dair hiçbir sorgulama yapılmazken bizler “içimizdeki röntgenci”yi açığa çıkarıyoruz. Bastırılmış olan, medya sayesinde serbest kalıyor. Elbette bu bir özgürleşmenin yanı sıra bir “korku”yu da beraberinde getiriyor. Bu çağın önemli bir klişesi olarak “biri bizi gözetliyor”, televizyondaki “eğlence”(!) programları için kullanılırken aynı zamanda hayatımızı ele geçiriyor. Reklâmlarda, gazete başlıklarında kullanılan bu klişe bizi korkuya sevk ediyor. Birileri bizi izliyor ama kim o “biri”leri? Birilerini kimseyle özdeşleştiremiyoruz; çünkü dildeki özneler belirsizleşmeye, kaybedilmeye başlandı. Bir reklam sloganı olan “ağzı olan konuşuyor” tümcesi, esir almıştı bizleri bir süre. Aslında bu tümce dildeki özne kaybına, belirsizleştirilmesine en uygun örneklerden biridir. Çünkü hepimizin ağzı var ve hepimiz konuşuyoruz ama ne diyoruz? Aslında “sus” deniliyordu alılmayıcılara (18-19). Bkz. Gençlerin Kendi Çevrelerine Hapis Olması.

Dili Bozmak: Bir şairin dili yeniden üretmeden dili bozma çabası, kendine ihanettir (18).

Dili Yeniden Üretmek: Bir şairin dili yeniden üretmeden dili bozma çabası, kendine ihanettir (18).

Dilin Melezleşmesi: Reklâmlarda duyulan “majo’lamak”, “skype’lemek” dili melezleştiriyor hatta ve hatta başka bir “şey”e dönüştürmeye başlıyordu. Teknolojinin deformasyonu, dönüşsüz bir biçimde her özneyi etkisi altına alıyordu (18).

Dize Dergisi: Dize dergisi gençleri kucaklamak isteyen tavrını ne yazık ki olumlu bir biçimde kullanamamıştır. Kendi kadrosunu yaratamamaktan şikayet eden derginin, genç çevresinin Soner Demirbaş, Gonca Özmen, Ertan Yılmaz, Özkan Satılmış, İlker İşgören ile kapalı kalması, aslında kadrosunu gayet açık bir biçimde ortaya koymuştur (32).

Dönemselleştirme: Şiir tarihimizde dönemselleştirmelerin genellikle onlu yıllar baz alınarak yapıldığını görüyoruz. Özellikler İkinci Yeni sonrası şiirde hemen hiçbir akıma rastlanmaması, tarihe bağlı bir dönemselleştirmeyi neredeyse zorunlu hale getirmiştir (45). Bkz. Akım.

Dünya yansa yine de İsmet Özel’ci olanlar: Bkz. İsmet Özel.

E Dergisi: E Dergisi (2004 yılı itibarıyla kapandı), genç şairleri “okur mektubu” gibi bir köşede yayımlamaya çalışmış; ancak dergi, genç şairleri hiçbir zaman ciddi bir konu olarak algılamamıştır (32).

Edebiyat ve Eleştiri Dergisi: Edebiyat ve Eleştiri dergisi, özellikle bir dönem Ömer Şişman’da ısrar etse de daha sonra giderek vasat şiirler yayımlamaya başlamıştır. Şişman’ın yanı sıra Ayberk Erkay’ın çalışmaları da dergide okunabiliyordu (31).

Efe Murad: Efe Murad özellikle Fani Atak kitabında sergilediği üzere somut şiire yaslanmıştır. Şair, bu kitabında somut şiir çizgisinde yürümeyi denemiş ancak biraz şiir çalışmış hemen herkesin yapabileceği denemeleri yapmıştır. Yer yer çok iyi şiirlere de imza atmıştır; ancak Efe Murad’ın asıl şiirleri olarak niteleyebileceğimiz şiirleri çok daha sonra yazılmıştır. Fani Atak’taki şiirleri deneysel şiirden de uzaktır. Şair kitabında şiir tarihimizde cılız bir alan olarak görülen somut şiir adına önemli şiirler yazmıştır. Her şeye karşın 17 yaşındaki bir gencin şiir deneyimini böyle bir yapı ile başlatması dikkat çekicidir (28-29).

Şiirlerinde çoğunlukla bütünlük bulmak ciddi bir sorun. Başı sonu olan şiirler henüz yazmayı başaramıyor ama ele aldığı nesneye farklı bakabilen bir algısı var (99)

“Poşet içinde globalleşme” ise en iyi şiirlerinden biri (99).

1987 doğumlu Efe Murad’ın sıklıkla şiirlerinde de görülen Arapça, Farsça ve özellikle Osmanlıca sözcükler kullanmaya çalışması, bu kadar genç bir şairin üstelik verili antolojiden kopmayı öneren bir şairin yazı ve şiirlerinde takma bıyık gibi durmaktadır (29-30). Bkz. Madde Şiir Manifestosu, Gıcır Kâğıt; Adam Sanat Dergisi; Milenyum Kuşağı.

Enis Akın: küçük İskender’in söylemindeki hırçın ses tonu ve Akın’ın yeni bir dil/ifade biçimi arayışı genç şairleri etkilemiştir. Küçük İskender’in şiirinde Edip Cansever, Ece Ayhan, Can Yücel’i eskitme çabası ve Enis Akın’ın şiirinde Turgut Uyar, Ece Ayhan ve İsmet Özel ile hesaplaşma çalışması gençleri etkilemiştir. Bu noktadan geriye doğru bakıldığında gençlerde İkinci Yeni ile ciddi bir hesaplaşmanın varlığı görülebilir (40-41).

Enis Batur: “Majör İktidarlar” arasında çöküşü en çok ses getiren isim ise Enis Batur’dur. Kültürel hegemonyanın en büyük temsilcilerinden olan Batur, Yapı Kredi Yayınları’ndaki görevine son verilmesiyle birlikte çok ciddi biçimde gücünü kaybetti. Zaten Enis Batur’un Türk şiirinde hiçbir zaman söylemsel anlamda bir gücü olmamıştı. Bunun nedeni ise Enis Akın’ın kavramsallaştırması ile Batur şiirindeki “savsızlık”tır. Batur hiçbir zaman yol açıcı, gençlerin ilgiyle okuduğu ya da her kitabının ardından büyük okunurluk oranına ulaşan şair olmadı (22). Bkz. Majör İktidarlar.

Batur’un işine son son verilmesinden hemen sonra Varlık dergisinde hakkında dosya yapılması Batur’un gücünün tamamen tükenmediğinin en açık kanıtıdır. Yine de Enis Batur’un YKY süreci içerisinde yaptığı çalışmaların yalnız Türk şiir dünyası açısından değil Türk kültür hayatı –özellikle toplu yapıtlar konusundaki hassasiyet, verdiği ilanlarla ayakta duran dergiler ve kurduğu ekibin titizliği- bakımından oldukça önemli olduğunu kabul etmek zorundayız (23).

Enver Ercan: “Majör iktidarlar” arasında konumunu korumayı başaran hatta korumak bir yana belki de genişletmeyi başaran tek kişi ise Enver Ercan’dır. Varlık ile elde ettiği gücü, Yasakmeyve ile genişleten Ercan, dergilerinde gözettiği denge politikası ve pek çok şiir ödülünde seçici kurul üyesi olması sayesinde “majör iktidarlar” arasında gücünü en iyi koruyan isim (23).

Ercan Yılmaz: Ercan Yılmaz “yaz odası” başlıklı şiirinde ”arz-endam eyliyor” diyebildi ya da genç şairlerden Özgür Balaban çekinmeden “herkesler”den söz edebildi. Bir şairin dili yeniden üretmeden dili bozma çabası, kendine ihanettir (18).Bkz. Hilmi Yavuz’un Veliahtları; Ada Dergisi.

Eren Safi: Hayata doğrudan müdahale etmeyi öneren bir şiiri var. Hatta bu bağlamda politik bir şiir yazdığını ya da şiirin politik ucunun çok güçlü olduğunu söylemeliyiz. (..) Şiirlerinin büyük çoğunluğu sese dayanıyor. Şiirinde sıkça şiir üzerine düşündüğünü gösteren öğelere yer veriyor. (131). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Ertan Yılmaz: Bkz. Dize Dergisi.

Erdişi: (Alperen Yeşil’in şiir kitabı). Bkz. Alperen Yeşil; Serkan Engin.

Eski Sözcükçülük (Archaism): Bkz. Efe Murad.

Eskitme Deneyimi/Çabası: Bkz. Baki Ayhan T.; küçük İskender.

Esma Toksoy: Bkz. Atlılar Dergisi.

Eylemin Kayboluşu: Tümcede ‘80’li yıllarda başlayan “eylem”in kayboluşu 2000’li yıllarda kendini “özne”nin kayboluşuna bıraktı. Dil giderek soyulup soğana çevrildi (20).

Fani Atak: Bkz. Efe Murad.

Fayrap Dergisi: Fayrap, Atlılar’ın oluşturduğu teorik zemini güçlü bir ele çeviriyor. Özellikle hazırlanan dosyalarda dar görüşlülükten biraz daha kaçınılsa, fayrap oldukça önemli bir şiir üssü haline gelecek (33). Bkz. Atlılar Dergisi.

Ferfecir Dergisi: Ferfecir, yerelin dışına taşmaya çalışmış ancak başarısız olmuştur. Genç olarak öne sürdüklerinin şiirle ilgisinin olmaması bunu kanıtlamaktadır (37).

Fırtınaya Hazırlık: (Baki Ayhan T.’nin şiir kitabı; sekoya). Değişimin olduğu ancak ilerlemeden söz edilemeyecek olan bir kitan olan Fırtınaya Hazırlık, bizi şairin sandığı kadar büyük bir fırtınaya hazırlamamıştır (28). Bkz. Baki Ayhan T.

Geleneğe Eklemlenmek: Bkz. Soylu Yenilikçi Şiir; Baki Ayhan T.

Gençlerin Kendi Çevrelerine Hapis Olması: Bu kuşağın toplumla olan ilişkilerini anlamak için bir girişimde daha bulunursak şunu görebiliriz: Gençlerin “kendi” çevresine hapis olmakla suçlanması, bu çağın en ilginç parametrelerinden biridir. Çünkü özel hayatın çökme noktasına geldiği bir çağda yaşıyoruz. Özel hayatın dokunulmazlığından dem vururken “ailece” oturup pop kültürün türettiği “15 dakikalık şöhret”lerin “çarpık” özel hayatlarını izliyoruz. İstesek de, istemesek de boşanan şarkıcıların, gizlice nişanlanan popçuların ilişkilerini seyre zorlanıyoruz. Birilerinin birilerini gözetlediği programlarda bizi kimin, nasıl ve neden gözetlediğine dair hiçbir sorgulama yapılmazken bizler “içimizdeki röntgenci”yi açığa çıkarıyoruz. Bastırılmış olan, medya sayesinde serbest kalıyor. Elbette bu bir özgürleşmenin yanı sıra bir “korku”yu da beraberinde getiriyor. Bu çağın önemli bir klişesi olarak “biri bizi gözetliyor”, televizyondaki “eğlence”(!) programları için kullanılırken aynı zamanda hayatımızı ele geçiriyor (18-19). Bkz. Dildeki Özne Kaybı.

“Çevre”sizleştirilmiş, çağın iletişim olanaklarının “şiddet”ine maruz kalmış bu kuşağın dil ile ilişkisinin “travmatik” olduğu belirtilmelidir. Çünkü sözlü kültürün günümüzdeki imajlaşma eğilimi, algı biçimlerinin zorunlulukla değişmesini getiriyor (19).

Genco Devrim: Bu isimlere bir de Efe Murad’ın müstear adı olan Genco Devrim eklenebilir. Devrim’in şiir düzlemi Efe Murad’dan ayrışmaktadır. Onun şiirleri “somut şiir”e yakın olarak nitelendirilebilir.

Gençleri Etkileyen Şairler: Özellikle İlhan Berk, Haydar Ergülen, küçük İskender, Enis Akın, İsmet Özel gibi yaşayan şariler ve İkinci Yeni deneyiminin, gençleri etkilediği açıktır (40). Bkz. İlhan Berk.

Gıcır Kağıt: İşin bir başka ilginç yanı da Efe Murad ve Cem Kurtuluş’un “gıcır kağıda” şiir yazmakla suçladıkları “Yenibütün şairleri” gibi “gıcır kağıt”lara şiir yazmalarıdır (28). Bkz. Madde Şiir Manifestosu.

Gonca Özmen: Bkz. Dize Dergisi.

Görsel İş Üretenler: Görsel iş üreten isimlerin yazdıklarına ve söyleşilerine bakıldığında görsel şiirden önce bir Türk şiiri yokmuş gibi davranmaları ciddi bir sorundur (59). Bkz. Görsel Şiir.

Görsel Şiir: “Görsel şiir”in ne türden bir gereksinimin karşılığı olduğunu araştırmak, günümüz şiirinin geçirdiği yapısal değişimi anlama açısından önemli bir adımdır. (..) “Görsel şiir”i, deneysel şiir çatısı altında ele almak gerektiğini daha önce vurgulamıştım (55). Bkz. Zinhar Dergisi; Görsel İş Üretenler.

Gündelik Olana Eğilme: Bkz. Parçalı Ham Manifesto.

Günümüz Şiiri: Günümüz şiirini etkileyen en önemli “ses”, “İkinci Yeni”nin sesidir; ancak bu “ses”, günümüzde aynen devam etmemektedir (41). Bkz. Dergiler.

Günümüzde şiir üzerinde öz-bilincin arttığı değil, şair üzerinde öz-bilincin yükseldiği söylenebilir (53). Bzk. Milenyum Kuşağı.

Hakan Aslanbenzer: Bkz. Atlılar Dergisi.

Hasan Bülent Kahraman: Yazmaya eleştiri ile başlayıp şimdilerde daha çok politika üzerine kalem oynatması, sanıyorum ki Kahraman’ı varlığı kabul edilen ama hep unutulan bir kör noktaya oturttu. Kahraman, Türk şiirinde yönlendirici, belirleyici bir güç olmadı; ancak şiir üzerine kaleme aldıkları takip edilen ve referans gösterilen bir isim oldu (24).

Haydar Ergülen: Ergülen ise gençler arasında ’80 kuşağından en çok okuna şairdir. Ergülen’in söylemindeki “çarpıcı deyişler”in genç şairi etkilemesi, genç şairin okura yaklaşma çabasının bir tezahürü gibi görünüyor (40).

Hece Dergisi: Hece, Merdiven gibi dergiler ise ideolojik duruşlarını bir kenara koymadan, şiiri ideolojik baskının ötesinde algılamıştır. Bu iki dergiden özellikle Hece’nin “1980’den Günümüze Şiirimizin Eğilimleri ve Sorunları I-II” (120 ve 122. sayılar) başlıklı dosyası, konuya tek boyutlu değil çok açılı bir bakış sunmayı denedi (32).

Hesaplaşma: Bkz. Enis Akın.

Heves Dergisi: Gençlerde ısrar eden dergi, aynı zamanda genç şiirin izleyicisi olmaya çalışmıştır. Bu bağlamda Heves, genç eleştiriye de yol açmaya çalışmıştır. Şiir tarihini yerinden oynatıp başka bir kulvara oturtmaya çalışan bu çaba, aslında oldukça ağır bir taşın altına elini sokmak demektir. Ayrıca Heves, Türk şiirinde yükselen şiir kamplaşmasının üslerinden birisi olma rolünü üstlenmiştir (36).

Hilmi Yavuz: “Majör iktidarlar” arasında kendi sonuna balıklama atlayan tek isim Hilmi Yavuz’dur. Her ne kadar Şiirim Gibi Yaşadım başlıklı nehir söyleşi kitabında Ahmet Oktay’ı yol açıcı olmamakla eleştirse de Yavuz’un yol açıcılığının da bir tıkanma politikası olduğu zamanla ortaya çıkmıştır (21).

“Majör İktidarlar” arasında en sessiz biçimde çöken Yavuz’un ürettiği şairlik nosyonu, kapitalist dünya düzeni içerisinde romantik bir özne olarak şair mitini dondurmanın dışında hiçbir biçimde gerçekliğe temas etmiyor. Her kitabında şiire ait bir sorunu çözümlemeyi denediği savlanan Hilmi Yavuz’un “saflaşma serüveni”nin her durağında bir halefinin önünü tıkadığı da zamanla ortaya çıkacaktır (21-22). Bkz. Şiirim Gibi Yaşadım; Romantik Bir Özne Olarak Şair; Hilmi Yavuz’un Veliahtları; Can Bahadır Yüce.

Yavuz’un geleneği sahiplenmesi bu yolda giden genç şairleri etkilemiştir (40).

Hilmi Yavuz’un Veliahtları: Hilmi Yavuz’un veliahtlığına oynayan genç şairler, arkaik bir dile özlem duyuyordu. Ercan Yılmaz “yaz odası” başlıklı şiirinde “arz-endam eyliyor” diyebildi ya da yine genç şairlerden Özgür Balaban çekinmeden “herkesler”den söz edebildi. Bir şairin dili yeniden üretmeden dili bozma çabası, kendine ihanettir (18).

Yavuz’un ardından gelen Ercan Yılmaz, Alphan Akgül, Can Bahadır Yüce ve V. B. Bayrıl gibi isimlerin yayımlama oranlarındaki düşüş, şiir adına rafineleşme çabasını değil bir tür şiirsel tıkanmayı göstermektedir. Bu şairler arasında en özgünü olan V. B. Bayrıl’ın bile şiirindeki Hilmi Yavuz etkisi, şairin şiirinin önünü tıkamıştır (21).

Yavuz’un 70. yaş kutlamaları ile ilgili olarak Can Bahadır Yüce, V. B. Bayrıl ve Yavuz’un aynı masada buluştuğu bir konuşmada Şiirim Gibi Yaşadım kitabındaki “asistçi”si Can Bahadır Yüce’nin hemen yanı başında Bayrıl’ın “bayrağı devraldığı”nı açıklaması Yavuz açısından “tarihin sonunu” ifade ediyordu (22). Bkz. Hilmi Yavuz; Can Bahadır Yüce; V. B. Bayrıl; Gençleri Etkileyen Şairler.

Homeros Şiir Ödülü: 2005’te şiir inceleme ödülü verip bir sonraki yıl da yalnızca tek bir onur ödülü verilmesi Homeros Şiir Ödülü’nün henüz karakterini bulamadığını gösterir (39). Bkz. Ödül Kurumu.

Hürriyet Gösteri Dergisi: Hürriyet Gösteri şiir konusundaki tutumunu sürdürdü. “Az ama öz” formülasyonlarının ne kadar isabetli olduğu halen tartışmaya açık (35).

İçimizdeki Röntgenci: Bkz. Gençlerin Kendi Çevrelerine Hapis Olması; Dildeki Özne Kaybı.

İkinci Yeni: Bkz. Günümüz Şiiri.

İktidar Talebi: Ne bir biçimde görülebiliyor ki “şiirin sona erdiği”ni, “edebiyatın gücünü ve değerini bilen son kuşak” olduğunu savlayanlar, açıkça edebiyatta ve özelde ise şiirde iktidar talep ediyorlar. Kendinden sonraki kuşaklarla böylesine güvensiz bir ilişki kuran edebiyatçıların çoğunun, “genç”leri okumadan “benzer şiirler yazılıyor” türünden “benzer”(!) tümceler kurması da kendilerini son/tek hakikat” ilan etmeleri ile paralel görünmektedir (46). Bkz. Bireyselleşme; Majör İktidarlar.

İle Dergisi: ;le dergisi ise gençleri, yalnızca açtığı köşede ağırladı (35).

İletişim Olanaklarının Şiddeti: “Çevre”sizleştirilmiş, çağın iletişim olanaklarının “şiddet”ine maruz kalmış bu kuşağın dil ile ilişkisinin “taravmatik” olduğu belirtilmelidir. Çünkü sözlü kültürün günümüzdeki imajlaşma eğilimi, algı biçimlerinin zorunlulukla değişmesini getiriyor (19).

İlhan Berk: Berk’in arayışları, Madrigaller ile yaptığı tek dizelik vurucu anlamlar, genç şairin peşinde olduğu anlatım biçimini etkilemiştir (40). Bkz. Gençleri Etkileyen Şairler.

İlker İşgören: Bzk. Dize Dergisi.

İmgeci Düzlem: Bkz. İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu; Serkan Engin.

İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu: Son dönemin en başarısız manifesto deneyimi ise Serkan Engin tarafından ortaya atılan İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu’dur. Beş madde ile sınırlandırılmış bu bildiri, ne yazık ki manifesto sınırında değerlendirilemez bile. Yine de genel olarak Poetik önerisine bakarsak burada varolan edebiyat dünyasına klasik bir bakışı, çok yeniymiş gibi sunmaya ve toplumcu şiiri imgeci düzlemde birleştirmeye çalışan bir şiir önerisi görebiliriz. Bu öneri, tek kişilik bir manifesto olması nedeniyle değil, altının doldurulmamış olması nedeniyle başarısız olmuştur (30).

İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu yalnızca Şiir Ülkesi, Bireylikler gibi dergilerde yansıma bulmuş ve şiirlerine yer verilmiştir (30). Bkz. Serkan Engin.

İmgeler Öykü Dergisi: Bkz. Kum Öykü Dergisi.

İmlasız Dergisi: İmlasız (ve sonrasındaki tek sayılık Post-İmlasız) dergisi, şiir dünyasına Volkan Şenkal ve Şakir Özüdoğru gibi iki ismi önermişti; ancak bu isimler de devamlılık sağlayamamıştır (32).

İsmet Özel: “Majör iktidarlar” arasında provakatif söyleme en çok başvuran isim ise İsmet Özel’dir. Özel’in erkini özel yapan ise görünür değil gizil bir iktidar biçimini benimsemesi olmuştur. Görünür olmamayı tercih etmemesi, onun pek çok açıdan daha az aşınmasını sağlar (23).

“Dünya yansa yine de İsmet Özel’ci olanlar” dışında ve İsmet Özel denen morfinin etkisine kapılmış sadık okurları dışında çok fazla okurunu kaybeden şairin, gizil bir iktidar olmayı tercih etmiş olması ve güçlü şiir yazması “İsmet Özel etkisi” denebilecek türden özel bir etkiyi sürdürmesini sağlıyor (23). Bkz. Majör İktidarlar; Gençleri Etkileyen Şairler.

İsviçre Hastanesi Ödülü: İsviçre Hastanesi Ödülü gençlere kucak açan tavrını, onların kitaplaşması yolunda da harcayarak olumlu bir imaj çizmiştir (39). Bkz. Ödül Kurumu.

Kadın Şair/Şair Kadın: “2000 Kuşağı”nda dikkati çeken bir olguyu ortaya koymak istiyorum. “2000 Kuşağı”nda dikkati çeken özelliklerden biri “kadın şair/şair kadın” sayısının artmasıdır. Bu sayının artışının sosyo-ekonomik ve tarihsel nedenleri başka bir eleştiri çalışmasının, edebiyat toplumbiliminin işidir; ancak bu artışın, şiire yansımasının olumlu olduğunu söylemek gereklidir. Öneli olanın cinsiyet değil şiirin niteliği olduğunu düşündüğümüzde kadın şairlerin, sosyal bir genişleme alanı olarak “toplumun kadınlık algısını” içeriden ve dışarıdan yansıtan ürünler verdiğini görebiliriz. Nilay Özer, Hayriye Ünal, Esma Toksoy, Aslı Serin, Zeynep Arkan, Serap Erdoğan, Betül Dünder, Petek İrdam, Esra Elönü, Fatma Çolak, Eren Aysan, Esra Kocaman, Gonca Özmen, Hilal Karahan, Melek Arslanbenzer, Nigar Okyay, Özlem Sezer, Ayşe Sevim, Yaprak Öz, Deniz Tuncel, Betül Yazıcı, Zeynep Köylü –devamlılık gösteremeyen- Ela Akalın, -henüz yazdıklarına şiir diyemeyeceğimiz yine de kapıları zorlayan- Emine Mutlu ve –dikkatimi çeken- Emel Güz gibi isimler odağa alınarak ciddi bir çalışma yapılmasının sanırım zamanı geldi de geçiyor (38). Bkz. 2000’ler Kuşağı.

Kesinlikli Dil: Özellikle reklâmlar yolu ile günümüz öznelerine “kesinlikli bir dil” dayatıldı. Tümcede ‘80’li yıllarda başlayan “özne”nin kayboluşu 2000’li yıllarda kendini “özne”nin kayboluşuna bıraktı. Dil giderek soyulup soğana çevrildi (20).

Kitap-lık Dergisi: Kitap-lık Dergisi ise genç şaire yer verme konusunda tutucu olmayarak pek çok genci dergi sayfalarında barındırmaya çalıştı. Dosyalarda da genç isimlerin yazılarına yer vermeleri, Poetik yazı konusunda tutuk olan günümüz şiiri açısından önemli bir işti (32).

Klişe/Klişe Sorunu: Şiirde her kuşak kendi klişesini yaratır (51). Bkz. Ödül Kurumu; Milenyum Kuşağı.

Kum Öykü Dergisi: Kum Öykü ve İmgeler Öykü dergileri, konuk tür olarak şiiri ağırladılar ve gençlere söz vermeye tenezzül bile etmediler; çünkü onlara göre, şiir deyince yalnızca ustalar meydanda olmalıydı… (34-35).

küçük İskender: küçük İskender’in söylemindeki hırçın ses tonu ve Akın’ın yeni bir dil/ifade biçimi arayışı genç şairleri etkilemiştir. Küçük İskender’in şiirinde Edip Cansever, Ece Ayhan, Can Yücel’i eskitme çabası ve Enis Akın’ın şiirinde Turgut Uyar, Ece Ayhan ve İsmet Özel ile hesaplaşma çalışması gençleri etkilemiştir. Bu noktadan geriye doğru bakıldığında gençlerde İkinci Yeni ile ciddi bir hesaplaşmanın varlığı görülebilir (40-41). Bkz. Adam Sanat; Gençleri Etkileyen Şairler.

Kül Dergisi: Yıllıklara şiir vermemek gibi kararları olan, iyi şiirler yayımlayan, tutarlı çizgisinden her sayı daha da uzaklaştı (34).

Lacivert Dergisi: Ankara’da çıkan Lacivert dergisi ise ortalamanın altında görünmektedir (33).

Lale Müldür: Bkz. Oda Dergisi.

Lirik Şiir: Bkz. Cem Kurtuluş.

Madde Şiir Manifestosu: Bu manifesto, şiir adına yüksek öngörülerle ortaya çıkmış ve şiir tarihini yeni bir yol kullanarak okumayı önermiştir. Ancak şairlerinin şiirleri konusunda yeterince açımlayıcı olamamıştır. Burada amaçlanan ile yapılan arasında bir fark olduğunu söylemek gerekiyor. Çünkü söz konusu manifesto, felsefi açıdan yanılgılarla ve yanlış çıkarımlarla doludur. “Madde, madde…” diyerek ortada dolanan şairlerin bir tane madde şiiri yazdıkları görülmemiştir (28).

Madde şairlerinin, madde manifestosunun reddedebileceklerini düşünüyorum. Madde döneminden kurtulmanın Efe Murad ve Cem Kurtuluş’u daha özgürleştireceği inancındayım. Burada reddetme olarak öngördüğüm değişimin aslında ismen değil daha çok içerik anlamında bir eylem olduğunu not düşmeliyim (29). Bkz. Efe Murad; Cem Kurtuluş; Gıcır Kağıt.

Madrigaller: Bkz. İlhan Berk.

Majo’lamak: Bkz. Dilin Melezleşmesi.

Majör İktidarlar: Türk edebiyatı açısından vurgulanması gereken nokta, “major iktidarlar”ın üreticiliğinden çok “saf bir dışarı” nosyonuna izin vermeyecek kadar kapsamlı bir yapıda olmasıdır. Birinin iktidarının uzanamadığı yere uzlaşmalı olarak olmasa da hemen bir diğeri yetişmektedir. Bu anlamda direniş noktalarının varlığı olanaksız hale gelmiş gibi görünse de “major iktidarlar” arasındaki çekişme ve farklar üzerinden hareketlenme olanaklı olabilmektedir. Günümüz Türk edebiyatında başkaldırı olanaklarının önündeki tıkanıklığın açılması, “majör iktidarlar”ın güç kaybetmeye başlaması ile gerçekleşmemiştir; ancak asıl neden, bu “majör iktidarlar”ın güç kaybetmesi değil (..) “mikro iktidarlar”ın sayısındaki hızlı artıştır (20-21). Bkz. Enis Batur; Enver Ercan; Hasan Bülent Kahraman; Hilmi Yavuz; İsmet Özel; Mehmet H. Doğan; Mikro İktidarlar; Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları; Deneysel Şiir; İktidar Talebi.

Manifestolar: Bkz. Madde Şiir Manifestosu; Sonsuzluk ve Bir Gün; Soylu Yenilikçi Şiir; Şiiri Özlüyorum Dergisi.

Mehmet Erte: Şiirinin ilk döneminde İsmet Özel etkisi çok fazlaydı. Kendi sesini bulmaya başladı. (..). Şiirinde dize, genellikle en önemli birim (127). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Mehmet H. Doğan: Türkçe şiir geleneği içerisindeki yerini özellikle hazırladığı yıllıklar aracılığı ile sağlamlaştıran Mehmet H. Doğan “majör iktidarlar” arasında en hızlı geri çekilmeyi yaşayandır. Yaşının ilerlemesi ile birlikte şiire uzaklaşması, gençleri takip etmek konusunda süreklilik sağlayamaması ve yıllık hazırlamaktan YKY Şiir Yıllığı 2004’ten sonra vazgeçmesi Doğan’ın şiir alanındaki iktidarının gücünde ciddi bir azalmaya neden oldu. Bu nedenler arasında sanıyorum ki en güçlüsü yıllık hazırlamayı bırakmasıdır (21). Bkz. Majör İktidarlar.

Mehmet Öztek: Şiirsel söylemin dışında olduğu düşünülenleri, kolayca şiirsel söylem içine çekebiliyor. Şiirinde ben öğesi fazlaca öne çıkıyor. (..). “Ben Google Değilim” şiirinde ise kendinden yola çıkarak çağının insanına ve çağına dair rahatsızlıklarını ustaca koyuyor. Bunun yanı sıra söz konusu şiirinde gündelik yaşamımıza bir enformasyon bombası olarak yerini almış bir racın bilgi sunma biçimini, şiirin bilgi sunma biçimi ile çarpıştırıyor /135). Bkz. Milenyum Kuşağı; Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri.

Merdiven Dergisi: Bkz. Hece Dergisi.

Mikro İktidarlar: Çağımızın teknik olanaklarının yarattığı fırsatlar sayesinde eskiden olduğu gibi herkes şiir yayımlamak için belli dergilerin kapısını aşındırmak zorunda değil. Artık dergilere kapısından giremeyen isimler surlardan atlama yolunu seçip şiir yayımlamak için web siteleri, bloglar, kendi dergilerini kuruyorlar. Çağın teknik olanakları, ucuzlayarak ulaşılabilirliği arttıkça ve kullanım alanları genişledikçe “majör iktidarlar”dan onay bekleme süreci hem kısaldı hem de ortadan kalmaya başladı. Ucundan başlayarak yanan bir ip gibi kendini yok eden bu süreç –ipin uzunluğu sebebiyle- “majör iktidarlar’ın tamamen ortadan kalkmasına değil “mikro iktidarlar”ın yaratılması sürecine kapı açtı (24-25). Bkz. Majör İktidarlar; Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları; Deneysel Şiir.

“Majör iktidarlar”ın güç kaybı, Türk şiirinde şiirsel kamplaşmaların ve “mikro iktidarlar”ın sayısındaki artışa neden oldu. Bu sürecin başat ürünü sayılabilecek asıl sonucu 2000’li yılların başında Türk şiirindeki deneysel çabaların yükselişi oldu(25).

Milenyum Kuşağı: “Milenyum” kavramını özellikle, çağımızın ruhundaki değişmeyi işaret etmek için kullanıyorum. Bilgisayardan iletişim teknolojilerine kadar hemen her şeyin çepeçevre özneleri sardığı, her saniye pek çok alanda küreselleşmenin hızlandığı, “11 Eylül” olgusu sonrası “korku” kavramının değiştiği, toplumsal hoşgörünün farklı bir zemine kaydığı, bilgiden çok enformasyonun öne çıktığı bir dönemi işaret etmesi anlamında vurguluyorum (46). Yalnızca Türk şiirinde camlara taş atmaktan çekinmeyen, günümüz şiirinin “genç” isimlerinden, kendisi ile yakın dönemde doğmuş şiir yazan pek çok kişiden yazdıkları ile ayrışan şairlerden söz ediyorum (47).

Bu şairlerin bir arada anılabilmesini sağlayan ideolojileri, gelenekle olan ilişkileri, edebi tavırları değildir, onları aynı parantez içerisine alınabilmelerini sağlayan “dil”dir. Çünkü bir şair, kendisini, ideolojiyle değil, “dil” ile var eder (49).

“Milenyum Kuşağı”nın hayat algısının, klişelerden daha uzakta olduğu ve geleneğin klişe deyişlerinden uzak durmaya çalıştığı görülebilir. “Milenyum Kuşağı”nın en önemli araçlarından biri de kültür tarihi tarafından üretilen klişelerdir. Bu klişeleri farklı bağlamlarda yeniden üreterek, bozarak, onların körleştirici etkisini ortaya koymaya çalışarak şiir tarihindeki klişeleri sorgulamayı deniyor (47-48).

Bu kuşağın, araştırarak şiir yazması Turgut Uyar’ın deyişi ile “acemilik”leri açısından oldukça önemli. Araştırmanın ötesinde bazen elini kapalı bir kutuya sokarak içinden ne çıkacağını bilmeden yazacak kadar cesur deneyişlere rastlanıyor. (…) Ustaca(!), kalıplaşmış formülasyonlardan uzak durmaları onların ortak özelliklerinden biri olarak öne çıkıyor (50).

Günümüz genç şairlerinde öne çıkan bir başka önemli özellik de şimdiye kadar “şiirsel alanın dışında” damgası yemiş pek çok malzemeyi şiirsel alanın içine dahil edebilmeleridir. Bu anlamda Efe Murad, Mehmet Öztek, Ömer Şişman şiirlerine bakılabilir. (..) bu kuşağın şiiri kutsallaştırmadığını ancak değerden de düşürmediklerini görebiliyoruz (50). Bkz. Günümüz Şiiri; Ses; Öznenin Kayboluşu; Dil; Politik Eğilim.

Mor Taka Dergisi: Ada’nın içinden kopup gelen Mor Taka dergisi de benzer bir yolu izledi. Verili isimlerle hareket etmeyi tercih etti. Bu yeni dergilerin kendi gençlerini ortaya çıkarmaması ise gayet doğaldı. Ortada şiir, kuram ve dergicilik adına böyle ciddi sorunlar varken…(34). Bkz. Ada Dergisi.

Mükemmeliyet Talepleri: Parçalı Ham Manifesto.

Müstear: Bkz. Barış Özgür; Genco Devrim.

Nikbinlik Dergisi: Şiiri ideolojik duruşun ötesinde algılamayı başaramayan (..) Nikbinlik dergisidir (32).

Nilay Özer: Şiirleri duyguya yaslanan bir şair. Kavramın tam da işaret ettiği bir biçimde lirik şiir yazıyor. (..). Öfke dozajını artırsa, dilini biraz daha serbest bırakabilse çok daha iyi şiirler yazabilir. (..). Şiirinde hataya düşmekten korkan, işte tam da bu nedenle hataya düşen bir şair. Tüm bunların yanı sıra kentli öznenin şiirini yazıyor denilebilir. Bu açıdan İkinci Yeni ile çok kuvvetli bağları var (139). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Nüzhet Erman Ödülü: Nüzhet Erman Ödülü ise kapısını gençlere açmıştır; ancak bu gençlere açış, Poetik başarıdan çok coğrafi bir konumlanmaya göre olmuştur (40). Bkz. Ödül Kurumu.

Oda Dergisi: Oda dergisi gençlerle ilgilenmesine karşın Lale Müldür gibi “tanınmak üzerinden tartışılmak” isteyen isimlerle de söyleşiler yaparak ilkesizlik gösterdi. Bir okul dergisinden daha fazlasını beklediğim için belki de hata bendedir (37).

Onur Caymaz: Bkz. Adam Sanat Dergisi.

Orhan Murat Arıburnu Ödülü: Orhan Murat Arıburnu Ödülü, gençlerin izindeki tavrından ödün vermemeye çalışmıştır (39-40). Bkz. Ödül Kurumu.

Ödül Delisi: Bkz. Ödül Kurumu.

Ödül Kurumu: Edebiyat dünyasında ödül kurumunun iki temel amacı vardır. Bunlardan ilki, belli bir yaşa gelmiş yaşlı ve değerli şairlerin taçlandırılmasıdır. Diğeri ve bizim nesnemiz açısından çok daha önemli olanı ise genç şairlerin belirginleştirilmesidir. Bu belirginleştirme işlemi ise doğru isimlere doğru ödülleri vermekle olur. Genç şairi ödül delisi yapmak; babayla yatağa girmenin suç sayılmadığı bir edebiyat dünyasında yaşanabilecek bir şeydir (38).

Bir türlü tartışılmayan “kurumsallaşma” sorunumuz var. Ödüllerin “kafa-kol” ilişkileri sonucunda verildiğini söylemek, haklılık payı olsa da artık bizi arkasına saklayamayacak kadar aşınmış bir klişe (39).

Ömer Şişman: Klişeleri deforme etmeye dayalı bir şiiri var. Kanımca Türk şiirinin son on yılındaki en iyi ilk kitaplarından birine imza attı. Bunun yanı sıra kitap adıyla, kitap oldukça tutarlı. Hatanın verimlerini araştırıyor (…) Şiirinde alışılagelmiş deyişleri bozuyor ve yeniden kuruyor. Dilin iç yapısını kırmaya çalışıyor. Kalıplaşmış deyişlerin kendi içinde taşıdıkları hiyerarşik yapıyı alt üst ediyor (115). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Özkan Satılmış: Bkz. Dize Dergisi.

Özgür Balaban: Bkz. Ercan Yılmaz.

Özgür Edebiyat Dergisi: Özgür Edebiyat dergisi ise bir tür “80 kuşağı algısı”ndan konuşmaya çalışıyor. Yine de buna karşın söz konusu derginin “genç şair”lere yönelmesi ve şiir alanında kapılarını biraz daha genişletmesi durumunda önemli bir cephe daha açabilir (35).

Öznenin Kayboluşu: Tümcede ‘80’li yıllarda başlayan “eylem”in kayboluşu 2000’li yıllarda kendini “özne”nin kayboluşuna bıraktı. Dil giderek soyulup soğana çevrildi (20). Bkz. Dildeki Özne Kaybı.

Milenyum Kuşağı”ndaki şairlere baktığımızda ürünlerinde “konuşan bir özne” yaratmaktan uzak durduklarını görüyoruz (51). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Parçalı Ham Manifesto: Dönemin son manifestosu (..). Kanımca Güntan’ın manifestosu, öteki manifestolara oranla şiir tarihini en derinden kavramış olanıdır. Ayrıca söylemsel açıdan diğer manifestolardaki “çağrı tonu”, Güntan’da bir “itiraz bayrağı”na dönüşmüş gibi görünmektedir. Ayrıca Güntan’ın manifestosu diğer manifestolardaki kavramsallıktan uzaklaşmayı denemektedir (..). Güntan’ın manifestosu “gündelik olana eğilme” talebi bakımından diğer manifestolardan, hatta bu konuya büyük önem atfeden “madde manifestosu”ndan bile ayrışmaktadır. Bir başka önemli fark da Parçalı Ham’ın “mükemmeliyet” talepleri karşısında takındığı tutumdur (30-31). Bkz. Madde Şiir Manifestosu.

Patika Dergisi: Patika dergisindeki yığmacı tutum, dergide şiir bulmayı olanaksız hale gelmiştir (36).

Plastik duyarlılıkların Şiiri: Bkz. ’80 Kuşağı.

Politik Eğilim: Milenyum Kuşağı hakkındaki temel yanılgılardan biri de bu şairlerin “politik eğilimlerini belirsizleştirmeyi tercih ettiği” savıdır. Söz konusu şairlerin şiirleri tek tek ayrıntılı bir biçimde incelendiğinde görülebilir ki özellikle genç kuşakta şiirin politik bir eylem biçimi olarak görüldüğü pek çok mecra var (48). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Post-İmlasız Dergisi: Bkz. İmlasız Dergisi.

Poşet İçinde Globalleşme: Bkz. Efe Murad.

Provakatif Söylem: Bkz. İsmet Özel.

Ramis Dara: Bkz. Akatalpa Dergisi.

Rıfat Ilgaz Şiir Ödülü: Rıfat Ilgaz Şiir Ödülü her yıl birbirinden farklı şairlere “özel”, “jüri” derken pek çok ödül dağıtmakta ve kendi poetikasını belirleyememiş bir tavır sergilemektedir (39). Bkz. Ödül Kurumu.

Romantik Bir Özne Olarak Şair: “Majör İktidarlar” arasında en sessiz biçimde çöken Yavuz’un ürettiği şairlik nosyonu, kapitalist dünya düzeni içerisinde romantik bir özne olarak şair mitini dondurmanın dışında hiçbir biçimde gerçekliğe temas etmiyor (21): Bkz. Hilmi Yavuz.

Savsızlık: Bkz. Enis Batur.

Selahattin Yolgiden: Bkz. Adam Sanat Dergisi: .

Serkan Engin: Serkan Engin, yazdıklarını klasik imgeci düzlemden kurtaramamış ve ciddi bir ilerleme gösterememiştir. O, kimi genç şairleri başkalarının sürdürücüsü olmakla suçlarken (ki gerçekten Alperen Yeşil’in Erdişi kitabında şiire rastlamak çok zordur!) kendisi izlediği imgeci düzlemde hiçbir yeni adım atmamıştır. Bu tıkanıklığın yolunu açmak için kapı aramamıştır (30). Bkz. İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu.

Serkan Işın: Şiirinin değişken bir yapısı olduğu için karakteristiği hakkında çok net yargılar ortaya koymak olanaklı değil. Yine de şiirlerine bakıldığında onun kendi kuşağı içerisinde bir duruşa sahip olduğunu görmemek olanaksız (143). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Ses/Şiirde Ses: Bu kuşakta ses, artık tarihi adına ceset haline gelmiş kafiyelere prim verilecek sözcük ya da dize tekrarına dayandırılarak öne çıkmamaktadır. Tam tersine 2000 kuşağı içerisinde yer alan ancak şiirleriyle onlarda ayrışan “Milenyum Kuşağı” şairleri, sesi, şiiri kurucu bir araç olarak görmüş, yeri geldiğinde şiirde ses adına zorlamalara gitmiştir. Burada bütünü gözeten bir sesten, Christopher Caudwell’in sözünü ettiği “şiirin kolektif yapısını güçlendiren” bir öğe olarak söz ediyoruz (49-50). Bkz. Milenyum Kuşağı.

Sınırda Dergisi: Sınırda dergisi derdinin şiir ya da edebiyat olmadığını ilk sayısında belli etmiştir (33).

Sincan İstasyonu Dergisi: Sincan İstasyonu şiir üzerine kaplamlı düşünen dergilerden değil belki sayfa sayısının da etkisi var bunda; ancak dergide yayımlanan yazıların çoğunun artık içi boşalmış (“Az Yazmak”, “Şair olmak” vb.) konulara yeni bir bakış açısı sunmadan yazılmış yazılar olması derginin en önemli sorunu (35).

Skype’lemek: Bkz. Dilin Melezleşmesi.

Somut Şiir: Bkz. Efe Murad.

Soner Demirbaş: Bkz. Dize Dergisi.

Sonsuzluk ve Bir Gün: Sonsuzluk ve Bir Gün dergisi, gencini bıraktım şiiri bile ne olarak algıladığı meçhul bir dergi olarak varoldu. Yayımladığı sert(!) manifestonun ardından yayımladığı şiirlerin büyük bir çoğunluğu manifestoyu yazan kişi ile dergiyi hazırlayan kişinin aynı olmadığı kanısını yarattı (33).

Sözcükler Dergisi: Sözcükler Dergisi Adam Sanat dergisinin devamı niteliğinde bir ilk sayı hazırladı. “Edebiyatın insani bir değer olduğunun bilincindeki belki de son kuşağız.” Diyecek kadar “genç şiir” ve “genç şair”den habersiz, edebiyatı yalnızca sözcüklere indirgeyen bir editörden de sanırım fazlasını beklemek haksızlık olur (35).

Spor Sayfası Dili: ‘80’li yıllar ile başlayan “spor sayfası dili”, giderek hayatın her anında karşımıza çıkmaya başladı. Sözün düşüşü ile sözün patlaması eşzamanlı olarak hayatımızdaki yerini aldı (18).

Soylu Yenilikçi Şiir: Temel olarak geleneğin içinden çıkartılmış bir forma ve dizeye indirgenmiş yapıda hareket eden bu şiir anlayışı, sözcük fetişizmine de kaçmıştır. (..) Sözcükleri soylu ve soysuz gibi içeriksiz tanımlamaların altına sokmaya çalışan bu manifesto, biçime tutsak kaldığı için de eleştirilebilir (27). Bkz. Baki Ayhan T.

Sözcük Fetişizmi: Bkz. Soylu Yenilikçi Şiir.

Sözün Düşüşü: Bkz. Spor Sayfası Dili.

Sözün Patlaması: Bkz. Spor Sayfası Dili.

Sunullah Arısoy Ödülü: Sunullah Arısoy, Ş. Avni Ölez gibi şiir ödül kurumlarının artık gençlerle ve şiirle pek işinin kalmadığı bir gerçektir (40). Bkz. Ödül Kurumu.

Ş. Avni Ölez Ödülü: Bkz. Sunullah Arısoy Ödülü.

Şair Olmanın Rantı: Şair olmanın rantının bu kadar fazla olduğu bir zaman dilimi daha olmamıştır sanırım. Gelişen bilgisayar teknolojileri hesaba katılarak kimi internet sitelerinde –bu sıfatın belli bir ücret karşılığında alındığını baştan belirteyim- “yetkili şair” tanımlaması ile rant elde etmeye çalışan, gerçek edebiyatla hiçbir şekilde ilgisi olmayan metin üreticilerinin türediği ve şiirin kapitalizme daha çok hizmet etmeye bağladığı çağımızda şiirin ayakta durmasının giderek güçleştiği unutulmamalı (..) “İyi” ile “vasat” birbirine karışmaya başlıyor (48).

Şakir Özüdoğru: Bkz. İmlasız Dergisi.

Şarapya Dergisi: (..) İkinci dönemde, yalnız şiire yönelmiş ve özellikle gençlerin şiirlerini yayımlamıştır (36).

Şeref Birsel: Bkz. Şiir Ülkesi Dergisi.

Şiir Tıkandı: Bkz. Bireysellik.

Şiir Ülkesi Dergisi: Şiir ülkesi dergisi ise sanırım yıllar sonra geri gelmiş olmasının, şiir ortamını biraz geriden takip etmesinin etkisiyle gençlerin nabzını tutamadı ve kendi ideolojik belirlenimleri çerçevesinde, kötü şiirler de yayımladı. Şeref Birsel’in dümene geçtiği iki sayıda dergi gençleşmeye çalışsa da belli bir çevreye kapalı kalmış gibiydi (34).

Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları: Çağımızın teknik olanaklarının yarattığı fırsatlar sayesinde eskiden olduğu gibi herkes şiir yayımlamak için belli dergilerin kapısını aşındırmak zorunda değil. Artık dergilere kapısından giremeyen isimler surlardan atlama yolunu seçip şiir yayımlamak için web siteleri, bloglar, kendi dergilerini kuruyorlar. Çağın teknik olanakları, ucuzlayarak ulaşılabilirliği arttıkça ve kullanım alanları genişledikçe “majör iktidarlar”dan onay bekleme süreci hem kısaldı hem de ortadan kalmaya başladı.(24). Bkz. Majör İktidarlar; Mikro İktidarlar.

Şiir Yazıcısı: Bkz. Ada Dergisi.

Şiir Yıllığı: Bkz. Mehmet H. Doğan; Kül Dergisi.

Şiirde Bütünlük: Bkz. Buluşa Dayandırılan Şiir.

Şiiri Kutsallaştırmak: Bkz. Milenyum Kuşağı.

Şiiri Özlüyorum Dergisi: Şiiri Özlüyorum dergisi de monarşist bir dergi olmuştur. İşin daha kötü yanı, iktidara oynamak için her yolu denemiş /bunun için bir manifestoya imza atmak da vardır) ama başarısız olmuştur (37).

Şiirim Gibi Yaşadım: Şiirim Gibi Yaşadım başlıklı nehir söyleşi kitabı ile 70. yaşını taçlandırmayı planlayan, öldükten sonra arkasından yazılacak yazılar konusunda uyarılarını haleflerine teslim eden Yavuz’un kitabı büyük bir pazarlama hatasına kurban gitmiştir. Pek çok şair hakkındaki eleştirilerini yazmak yerine söyleşi içerisinde dile getiren Yavuz’un kitabını sattıracak bütün polemik unsurlarını kitabının tanıtımında kullanması, Şiirim Gibi Yaşadım’ın satış grafiğini yerle bir etti (22). Bkz. Hilmi Yavuz; Hilmi Yavuz’un Veliahtları.

Şiirin Kendi Özel Gündemi: Bkz. Dergiler.

Şiirsel Alanın Dışı: Bkz. Milenyum Kuşağı.

Şiirsel Kamplaşmalar: Bkz. Mikro İktidarlar; Majör İktidarlar.

Teknik Olanaklar ve Şiir: Bkz. Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları.

Tarihin Sonu: Bkz. Hilmi Yavuz’un Veliahtları.

Teknolojinin Deformasyonu: Bkz. Dilin Melezleşmesi.

Toplumcu Şiir: Bkz. İmgeci Toplumcu Şiir Manifestosu.

Tüketim Nesnesi: Kendilerini göstermenin yolunu, ustasının elini öpmekte arayanlar, kendi kişilikleriyle değil başkalarının kanatları altında hareket etmeye çalıştılar. Bu da pek çok dergiyi ve şairi tüketim nesnesi yaptı (36).

Ücra Dergisi: Ücra dergisi adından aldığı gücü doğru kullanmak için mücadele sergilemiş ancak poetikası doğrultusunda kim yazarsa yazsın kayıtsız şartsız derginin sayfalarını açmış ve kendini yaralamıştır. Şiir yolculuğunun Ücra’nın amaçları ile yakından uzaktan ilgisi olmayan Aziz Kemal Hızaroğlu’nun bile bu dergide somut şiir yayımlaması, şiir yayımlamak için artık girilmedik kılık bırakmayan şairlerin bu işi ne getirdiklerinin kanıtı olmuştur. Yine de Ücra’dan çıkan Barış Özgür (baranesmer müstear adıyla da şiirleri yayımlandı.) halen şiir adına cılız da olsa bir ışık barındırmaktadır (32).

Üç Nokta Dergisi: Üç Nokta dergisinde pek çok genç isme orta yaştaki şairlerin yanında yer veriliyor. Bu konuda Üç Nokta, olduğundan biraz daha cesur davranırsa “genç şiir” adınayeni bir cephe açılabilir. Bu derginin halen bir genç şair çıkaramamış olması ise hanesine bir eksi yazdırıyor (35).

Ünlem Dergisi: İzmir’de çıkan bir başka dergi Ünlem ise dergi kimliğine bürünmekte bile güçlük çekmiş, genç şairden bihaber, yalnızca İzmir çevresinde yaşayan gençleri içine alan bir görünümü izlemiştir (32-33).

Varlık Dergisi: Edebiyat dünyamızın en köklü dergisi olan Varlık, “Yeni İmzalar” köşesinden pek çok genç şair çıkarmıştır. Bu köşede görülen pek çok kişi zamanla adını duyurmuştur ; ancak dergi sayfalarında gençlere çok daha az yer ayrılmıştır (31). Bkz. Enis Batur.

Verili Antoloji: Bkz. Efe Murad.

Vural Bahadır Bayrıl: V. B. Bayrıl’ın (..) şiirindeki Hilmi Yavuz etkisi, şairin şiirinin önünü tıkamıştır (21). Bkz. Hilmi Yavuz; Hilmi Yavuz’un Veliahtları

Volkan Şenkal: Bkz. İmlasız Dergisi.

Web Siteleri: Bkz. Şiir ve Çağımızın Teknik Olanakları; Mikro İktidarlar.

Yabancılaşma: Uyum duygusuna dair bir krizi yansıttığı ya da anlaşamazlığı ortaya koyacak bir zemin olarak anlaşıldığı sürece yabancılaşmayı desteklediğim bile söylenebilir (51).

Yapı Kredi Yayınları: Bkz. Enis Batur.

Yasakmeyve: Yasakmeyve dergisi ise gençlere sayfalarını daha çok açmıştır (31). Bkz. Enver Ercan.

Yaşam-Şiir: Bkz. Dil.

Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri: Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri ise halen en seçkin ödül konumunu korumaktadır. Yine de Mehmet Öztek ile Alperen Yeşil’e aynı anda ödül verilmesi kanımca anlaşılabilir değildir. Yeşil’in kitabındaki metinsilere şiir demek için sanırım kırk şahit getirmek yetmeyecektir (39). Bkz. Ödül Kurumu; Alperen Yeşil.

Yazılıkaya Dergisi: Yazılıkaya dergisi, hacmi nedeniyle maça daha baştan başlıyor. Üstelik ’80 kuşağının ikinci sınıf şairlerine dosya yaparak okurun potansiyel ilgisini de toprağa gömüyor (35).

Yeni Bütüncü Şiir Deneyişi: “Yeni Bütüncü” şiir deneyişinin de ortadan kalkması, artık şiirimizde akımların önem kaybettiğinin açık bir göstergesidir (45).

Yeni İmzalar: Bkz. Varlık.

Yeni Toplumcu Gerçekçilik: Bkz. Ali Özgür Özkarcı.

Yetkili Şair: Bkz. Şair Olmanın Rantı.

Yol Açıcılık: Bkz. Hilmi Yavuz.

Yom Sanat Dergisi: Yom Sanat dergisi (Ocak 2005 sayısından sonra kapandı.) özellikle Adana, Şanlıurfa ve civarındaki genç şairlerin atılımı için iyi bir mekan oluşturmuştur.

Zinhar Dergisi: Zinhar ise kendi ağını örme çalışmasını avangardizme kurban vermiş görünüyor. Türk şiirinin pek alışık olmadığı bir görsel şiir deneyiminin üssü olma çalışması, derginin kendi kuramsal temellerini sürekli olarak yurtdışında araması ile aslında kendisine zarar verdi. Yine de bu noktada Zinhar’ı projesi olan dergiler safında değerlendirmek gerekiyor (36-37).
—
(*) Bu sözlükçe Utku Özmakas’ın Şiirimizde Milenyum Kuşağı, Pan/heves kitaplığı, 1. Baskı, Temmuz 2008 adlı kitabından alıntılanarak hazırlanmıştır.

“Benim giysilerim başka bugün: Sıkıntı, suçluluk duygusu, bir tuhaf acı”
(Edip Cansever)

Acı: Bir bakıma acı olmayan ne var? Biz isteyelim de, herhangi bir şey acı olmasın; bir olay, herhangi bir şey… İnsan acıdan yapılmıştır; demenin çok yüce bir anlamı var (59).(**)

Ahmet Hamdi Tanpınar: Ortaokuldayım. Tanpınar’ın kardeşi Kenan Bey velim (66)

İlk kitabımı, İkindi Üstü’nü o sıralar çıkarıyorum (..) Önüme gelene veriyor ya da yolluyorum. Varlık’ta Melih Cevdet’in kısa bir tanıtması çıkıyor. Seviniyorum. Orhan Veli, sanırım adı “Karikatürden Şiir” adlı bir yazı yazıyor. Benim bir mısramı alarak, böyle mısra yazılmaz anlamına bir şeyler söylüyor. (..) Oysa şimdi mısra hep böyle yazılıyor. Ha, kitabı yayımlamadan önce Tanpınar görmek istiyor, bir ramazan günü, Tünel’de Narmanlı Yurdu’ndaki yerine gidiyorum. Çay fincanlarının içinde kahve getiriyor ve başlıyor okumaya. (Merakla bekledim, bekledim. Bitirdi, gözlüğünü çıkarıp masaya koydu. Ve dedi: Bunlar çok güzel şeyler, ama çok. Ne var ki hiçbir şiir değil”. Hiçbir şey anlamadım tabii. Bütün odayı röprodüksiyonlarla doldurdu, bana uzun uzun resim anlattı, müzikten, Valery’den söz açtı. Bir süre sonra çıktım. Doğru Haşet’e gittim. Bir sürü resim aldım, Valery’nin Melange’ını aldım. Ertesi gün bir Fransızca hocası tuttum, aylarca ders aldım (67).

Alkol: Alkolle işleyen bir saatim var şimdi. Kimi zaman sabahlıyorum (57).

Bugüne kadar içkiliyken tek satır yazmış değilim. Ben çok sağlıklı bir kafayla yazarım. Hem sağlıklı bir kafayla, hem de küçük, ufak tefek mutluluklarla şiir yazmayı deniyorum, ya da yapabiliyorum. Alkolle katiyen. Alkol beni tamamen uyuşturur (299).

Anlamsız Şiir: Bana sorulursa, ben bugüne dek okuduğum şiirler arasında bir tek anlamsız şiire rastlayamadım. Anlamsız, anlaşılmayan anlamına geliyorsa diyeceğim şu: Şiirin de kendine özgü bir anlatım yolu olduğu, değişik bir mantıkla, şiir mantığıyla yazıldığı unutulup, çözümünü ya da açıklamasını şiirin kendinden önce varsayanlar, elbette şiiri anlamsızlıkla suçlayacaklardır (163).

Asım Bezirci: Asım Bezirci dürüst davranan, öznel çalışmayan, diline özenen bir yazar. İncelemesinde (Cansever incelemesinde-sekoya), şiirlerim ve kişiliğim hakkındaki kanılarını söylüyor; buradan da birtakım yargılara varıyor. Bu yargıların doğrusu da var, yanlışı da. Ben genel olarak dediklerine katılmıyorum Bezirci’nin (217).

Aşırı Biçimcilik Dönemi: Şiirimizde bir aşırı biçimcilik dönemi başlamıştır. Sebepleri ne olursa olsun, bu gerçeği görmezlikten gelemeyiz. Ne var ki, bu arada, belli belirsiz kıpırdanmalar da yok değil. Son günlerde, “Değişik şiir alanları”, “Değişik kişilikler” deyimlerinin söz konusu olması da bunu anlatıyor. Çünkü değişik şiir alanları, ancak değişik düşüncelerle, düşünme yöntemleriyle kurulur. Bu da bir düşünü şiirine geçme eğilimini gösterdiği gibi, “sözlerle biçimler koyma”nın bir iki şairden fazlasını kaldıramadığını da tanıtlar (92-93). Bkz. Düşüncenin Şiiri; Zor Şiir.

Bireylik: Türkiye’de, sanatçılar da dahil, biz bireyliğimizi tam bulmuş insanlar değiliz. Bu yeni yeni oluyor (285).

Çağdaş Şiir İçeriği: Çağdaş şiir olgusunun, çağdaş şiir kıvamının içeriği trajik eylemdir (129).

Çiçek: Bkz. Meyhane.

Dayak: Annem sık sık döverdi, babamsa yılda bir iki kez. Tavan arasına kaçardım, merdivenlerden yorulur, yetişemezdi bazen annem. Bir keresinde yetişti, dama çıkacağımı anlayınca korktu ve vazgeçti. Umutsuzlar Parkı’nda yazmıştım bunu sanıyorum ama hangi şiirdi hatırlayamıyorum (64).

Bir gün mektebe gideceksin, dediler. Annem götürdü, müdüre rica etti, altı yaşını bitirmeden 56. İlkokula yazıldım. İlk gün, arka sırada, konuşuyorum diye bir tokat yedim öğretmenden, sanki evde yediklerim az geliyormuş gibi (64).

Deyişler, Özdeyişler:
- Roman şiirden çok daha şey (51).
- Ya yalnız ya da yalnızlığı bozmayan bir iki kişi (1961; 51).
- Eskittiğimiz yalnızlıklar işe yaramıyor (55).
- Kimseye benzememek oranında herkese benzemek galiba şiir (57).
-Var olmak bir umudun sözcüsü olmaktır (62).
- Her şiir, aynı zamanda bir şiir tarihidir (117).
-Şiirden çok, şiir virtüözlüğü yapılmıştır bizde (122).

Dil: Bir ulusun karakterini, kimliğini gösteren en önemli öğe, o ulusun dilidir (219). Bkz: Şiir Dili.

Dilde Sadeleşme: Dilimizin sadeleşmesi şiire yeni kalıp ve imkanlar kazandırmaktadır (179).

Divan Şiiri: Bkz: Şiir Geleneğimiz.

Doğa: Doğa, son yıllarda iyiden iyiye yerleşti şiirlerime. Doğanın verdiği yalnızlık, kendi kendinelik, beni hem monologa hem de diyalog kurmaya yöneltiyor (256).

A Dergisi: D Özlü, K. Özer, E. Öz, H. Yavuz, Engin Erten çıkardıkları a dergisi’nde bize (İkinci Yeni kastediliyor-sekoya) “çürük yumurtalar” diyorlardı (SDK; 20). Bkz. İkinci Yeni.

Açık Şair: ‘Açık Şair’ diyedir bir şey yok bence. Fransızca’da, İngilizce’de, Almanca’da da… ‘açık şairler’ deyimine rastlamadım hiç. Doğrusu, arka sokaklara sapmış olabilirim (D; 48).

Ahmet Haşim: Ahmet Haşim, bir ‘ebru sanatçısı’ olsaydı (ki bana göre öyledir) işimiz daha kolay olurdu belki. Şiir’i, meramları başka şeyler olanlar kullanmazlar tarihte yalnızca. Duygulu ve de sözgelimi ‘elleri’nden hoşnut olmayan insanlar da kullanabilir. Şiir yazarak kendilerini arkadaşlarına, kız arkadaşlarına beğendirmeye çalışmak herhalde yaşamın bir boyutudur (D; 111).

Akbaba: Okur bir şiire filmin yarısında girer gibi girmiyor mu? Ben bu okur türüne akbaba diyorum (D; 71).

Okurun şiir algılama değer yargılarına karşıyım, bu konuda akıl yürtmelerine de. Okur akbabaydı, akbabadır hala. Yine de şiir yazarken hep omzumun üzerinden bakan birilerini duymuşumdur. Bir şiirimde (Mısrayım) ona ‘simruğ’ dedim (D; 133-134). Bkz. Okur.

Akif Kurtuluş: Bkz. Genç Şiir Serüveni; Gözü Kara Şairler; Kentlerin Şiiri.

Anlam, Şiirde: Şiirin böğrüne geçmeyen anlamın sorumluluğu şiirde! (D; 135).

Anlamak, Şiiri: Şiirlerimin, belirli bir şiirin, anlaşılmasının güçlüğü olgusu ise başka nedenlerdendir; ayıralım, ayırt edelim bunu. İnsan zihninin sınırları şiirle de genişler ve bilinen şeylere yeniden işte o varılan sınırdan bakmak değil midir biraz da şiir? Her yeni varılan yeri Hindistan sanmaktan vazgeçelim (Dipyazıar; 63). Bkz. Şiirin İşlevi; Şiir; Sözcük.

Arabesk Şiir: Derken konu arabesk şiire, Attila İlhan’a geldi, geldi ve renkler değişti. “Bana pes ettiremezsiniz” diyordum “ne var bir şairin şarkı sözü yazarı olmasında ya da arabesk şiir yazmasında? Benimki yalnızca bir saptama!” –İzmir’den İstanbul’a gelince; Yaşar Kemal’e ‘romanın İbrahim Tatlıses’i dendiğini duyacaktım. Her sanatçının başka sanatlarda bir karşılığıvar, en azından ‘karşılaştırmalı iktisat’ gerektirir böyle düşünmeyi (D; 118). Bkz. Attila İlhan.

Asker : Tevfik Fikret öldüğünde cenazesindeki sekiz-on kişiden biri bir askerdir; Mustafa Kemal (SDK; 66).

Atatürk Şairleri: Bkz. İktidar.

Attila İlhan: Asık suratlı bir parti ödülü lekesi vardı alnında( SDK; 20). Bkz. Arabesk Şiir.

B Harfi: “Biz tüzüklerle çarpışarak büyüdük kardeşim” dizesindeki ‘t’ harfi ‘b’ olacaktır. 1970’den beri ‘t’ başıma bela olmuştu. ‘t’yi boyuna boyuna kafama kakıyorlardı! (SDK; 36).

Başıbozuklar: Bkz. Sivil, Sivillik.

Beğenilmek: ‘Kahir ekseriyet’ şiirlerimi beğenmemiştir; (belleğim fena değildir) bunlar bana sözle de ‘önemsiz’, ‘sıradan’ şiirler yazdığımı söylemişlerdir (D; 15). Bkz. Şiir Müsteşarlığı.

Beledi Şiir; Belediyeci Şair: Hiçbir ülkenin Ceza Yasası’nda ‘şairler’ diyedir bir sözcük ya da bölüm yoktur. Şairlik için özel bir yasa da. Herhalde o yüzdendir, şairlerin çok büyük çoğunluğu kendilerine bırakılan alan olan belediyelik, “beledi” şiirler yazıyorlar ağır eleştirili… Pek gerilere gidiyorsun denecek ama, gerçektir; tabu ve totem topluluğunda yaşıyoruz biz (D; 53).

Bizde iktidara, devlete bulaşmaz Türk şairleri. Korkudan. Belediyecidir onlar. Kaldırımlardan, çukurlardan yakınılır bir ömür boyu. Birçoğu da Kemalist hükümet şairidir. Başka bir şey de olamazlar. Maça ister (SDK; 64).

Benzemezlikler: Bkz. Marjinaller; Yeni Marjinaller.

“Her zaman aktarılamayan bir şeyler kalır. Her kişisel söz’ün küçümsenemeyecek bir kayıp hanesi de vardır. Söz’ü sahici kılan aynı zamanda bu kayıplar hanesi’nin keşfedilmeye açık içeriğidir “. (İmkânsız Poetika)
…

Ajitasyon: Politik/ideolojik ajitasyon daha imgesel bir düzlemde de gerçekleştirilebilir (İP; 228).

Amaç Sahibi Olmak: Risk almanın önkoşulu amaç sahibi olmaktır (İP; 225).

Anlam, Şiirin Anlamı: Şiir ancak dilde ve imgede var olur. Şiirin anlamı dediğimiz şey, dışarıda bulunan bir anlam değildir; dilden ve imgeden başka bir şey değildir o (İP; 240). Bkz. Dil.

Anonimlik: Anonimlik (..), şiirin baş düşmanı değil midir? Şiir, en siyasal görünüşlü halinde bile, tek başına üretir. Bir yalnızlık sanatıdır. Sözcüklerin anonim ve ortak kullanımdan kurtulduğu, özgürleştiği yerdir. Sözcükler şiir halinde kamuya dönerken, başka bir dünyayı imlerler, orayı dillendirip adlandırırlar. Şiirsel imgelem, belirli bir izlerçevrede hemen alımlanabilecek, ortak, kabul bulacak söylemsel öne sürmelerle iş görmez. Varlığı önceden kabul edilmiş, özellikleri üzerinde ortak kanıya varılmış bir gerçekliği yansıtmayı öngörmez şiirsel imgelem, başka gerçekliğin üretilmesini öngörür (İ.P; 21, 22).

Aykırılık: Bkz. Medya ve Şiir; Küçük İskender.

Baudelaire: Baudelaire yerleşiktir. Whitman, ise göçebe (İP; 28). Bkz. Birey, Bireylik, Birey-Oluş.

Bellek, Anımsama: Yaşadığımız günün toplumu anımsamayı bir tür gereksizlik olarak görmeye ve göstermeye eğilimlidir. Günümüzün korku ve bilim kurgu sineması olsun, televizyonun pembe dizileri olsun, insana uçucu, neredeyse gündelik heyecanlar ve istekler sunmaktadır (İP; 167). Bkz. Melih Cevdet Anday.

Ben: Bkz. Özne.

Bin Dokuz Yüz Elli Dönemi: 1950, sadece siyasal düzlemde değil kültürel düzlemde de, Türkiye’nin zihniyet dünyasındaki değişmenin tarihidir (İP; 172).

Sartre, Camus ve Varoluşçuluk’la bu yıllarda tanışıldı. Bir tür meta ve filmler, dergiler aracılığıyla da görüntü toksinlenmesi geçiren Tüğrk aydınları bir fikir toksinlenmesi de yaşadılar 1950 sonrasında (İP; 173). Bkz. Gösteri Nesnesi, Birey.

Gündelik yaşamın parçaları haline gelen yeni teknolojiler ve materyaller kadar, dadacılık, gerçeküstücülük gibi tarihsel avangard akımların yöntemleri de genç yazar ve şairlerin imgesel aygıtını dönüştürüyordu. Raslantı ve şok gibi estetik alana dahil edilen yeni kavramların yanı sıra geleneksel eğretileme ve benzetme gibi kurallara bağlanmış üretim tekniklerini sorgulayan ve onları yürürlükten kaldırmaya aday görünen imge kavramı da başat duruma gelmişti (İP; 173, 174).

Bin Dokuz Yüz Seksen Sonrası Şiiri:1980 sonrası şiiri, kendinden öncesiyle hem bir kopuşu hem bir sürekliliği yansıtır hem de entelektüel, kültürel, siyasal, toplumsal ve biçimsel/biçemsel tüm düzeylerde de protestoyu temsil eder. Politik imalardan psikoanalitik malzemeye, özgül şiirsellere içselleşmiş bulunan her türlü öğe, asıl karakteristiğini bu protesto bağlamında kazanır. Ancak hemen belirtilmelidir ki, bu protesto çoğu zaman siyasal eklemlenme noktalarından yoksundur. Yaşanan güne, insanal ilişkilere bir öfke görülür şiirlerde, ama imgelemsel/düşlemsel düzlemde karşılaştığımız canavarsı hayallar alabildiğine kaotiktir (İP; 74). Bkz. Oyunlaştırılmış Sanatsal Dil.

1980 sonrası şiirinin arayışları, hem sanatsal hem ideolojik düzeyde, bürokratikleşmiş dil ve biçim/biçemden kurtulma, toplumun maruz kaldığı şiddet ve aşağılanma olgusuna karşı çıkma, her sınıf ve kesime içselleştirilmek istenen libertinizme hayır deme arzusuna bağıntılı olarak girişilmiş arayışlardır (İP; 75, 76). Bkz. Oyunlaştırılmış Sanatsal Dil.

1980 sonrası şiirinde gözlenen ve dikkat edilmesi gereken bir başka olgu, kadınların yoğunlaşan şiire katılma isteğidir (İP; 86). Bkz. Kadın Şairler.

Kabataslak ve semantik bir çerçevelemeyle: İslamcı şiir, entelektüel/kültürel şiir, toplumcu şiir. Bkz. İslamcı Şiir, Toplumcu Gerçekçilik.

Tarihinin hiçbir döneminde rastlanamayan bir çeviri patlaması olmuştur (İP; 73).

Ece Ayhan’ın şiiri yeniden keşfedilmiş dahası fetişleştirilmiştir. Benzer biçimde Ahmet Arif’in şiiri de büyük itibar kazanmıştır (İP; 79). Bkz. Kopya.

Bu dönem şiiri, kültürel/düşünsel öğeye olduğu kadar geleneksel şiirin izleklerine, mazmunlarına ve mitologyasına da göndermede bulunmakta, dize ve metin alıntılarına yer vermektedir (İP; 81). Bkz. Metinlerarasılık (İntertextuality); Eski Sözcükçülük (Archaism).

Bizi reel dünyanın kendisinden şüphelenmeye, başka bir dünyanın olanaklılığını düşünmeye kışkırtmak sanki 80 sonrası şiirinin genel, neredeyse kolektifleşmiş bir eğilimi. Sağda ve solda. Ama hep bireysel, yer yer psikopatolojik bir tona sahip olan bir sesle (İK; 1000).

Şiirsel imgelem ve düşlem, neden artan bir dozda geçmişin imleri, sözcükleri, nesneleri, anıları ve duygularıyla dolmaya başladı? Sağcı ve İslamcı söylem çerçevesinde soruyu yanıtlamak da nedenleri anlamak da daha sorunsuz gibi. Ama 12 Eylül’e ve sonrasında uygulanan depolitizasyon sürecine kadar geçmişte ilgisi her zaman olumsuz olmuş, hatta Kemalist retoriğe bağlı kalmış bulunan solcu söylemdeki geçmişçilik ilgisini anlamak kuramsal/estetik zorluklar yaratıyor (İP; 105): Bkz.Toplumcu Gerçekçi Şiir; Eski Sözcükçülük (Archaism); Melih Cevdet Anday.

                                       “Şiir, birdenbire yazılsa bile, birdenbire yazılamaz.”
                                                            (Smokinli Berduş’tan)

Adlandırmak: Adlandırmak, imlemden anlama, adlandırmaya doğru adım atmaktır (SD; 66). Bkz. Anlam; Anlamlandırma.

Ahmet Hâşim: Yapıtını simgeciliğin, izlenimciliğin hizasına yerleştirenlerin görüşüne katılmıyorum: Onlardan ne akmışsa akmıştır şiirine, hattâ nesrine; gene de Hâşim’i bir post-romantik saymak gerekir: Büyük rahatsızlığı’na bakıp (SB; 167).

21 Şubat 1918’de, mart yerine ocakla başlayan garbî takvimin gelmesine 26 Aralık 1925’te yürürlüğe giren alafranga saat eklenince Hâşim’in poetik kronometresin bozulmuş olduğunu unutmamak gerekir. Hayat ve şiir, koşut değişimlerin eşiğindedir (SB; 170).

O yaşamın gerçeklik düzleminden kopmuş, imgelemin derin, alacakaranlık, geceye komşu bölgelerinde serpilecek bir şiirin, sanatın peşindeydi (SB; 171).

Ahmet Oktay: Bkz. Sarhoşken Yazmak.

Alışkanlık: İnsanların kafalarında, beğeni zarflarının, alışkanlık kutularının içinde şiir tanımları, ölçüleri, kalıpları var. Onlara sığmayan örnekler karşılarına çıktığında, tırnaklarını çıkarıyor onlar da (SD; 52).

Alışmış okur şairin baş düşmanıdır (SD; 52).

“Garip” şiirine sevdalananlar II. Yeni’yi benimsemekte güçlük çektiler, genellikle de o eşiği aşamadılarsa, II. Yeni sevdalıları da Cansever’in, Cemal Süreya’nın, Ece’nin ya da II. Yeni’nin son önemli temsilcisi saydığım İsmet Özel’in ötesine gidemediler. O imge sistemi şiir “beğeni”lerinin motoru olmuş, alışkanlığın eksenine yer etmişti. Oysa 1965’te “Telaşsız görünmeye çalışan bir Kafka gibi / Yüzüm giyotine abone” diye dilegetiren şair bir devrim yapıyordu da, 1974’te “kar yağarken kirlenen bir şeydi benim yüzüm” derken iyi bir izsürücüydü epi topu (SB; 77). Bkz. Çağ, Çağımız.

Anlam: Şiirde Anlam, olduğu kadar vardır. Bir boş söz değil bu. Şiirde Anlam arandığı, şiire Anlam(lar) yakıştırıldığı, yüklendiği için kurdum o cümleyi. Yoktur denilemez, diyemiyorum; bir, birkaç anlamsal ekleme rastlayabilirsiniz bir şiiri okurken, ama onu ele avuca alıp somutlayamayız kolayca. Soyutlamak gerekir, çünkü şiir, her şiir eninde sonunda soyutlamaya dayanır, “somut şiirler” en başta olmak üzere. Anlamdan önce musikî anlama hepten ağır basabilir: Şiir önce ritm’dir – kendi ritmi. O olmadan, olmazsa, olmadığından ortaya “başka” bir metin türü çıkar. Nesirden şiiri ayıracaksak bu ritmle ayıracağız (SD; 53). Bkz. Anlamlandırmak; Adlandırmak; Şiirin Anlaşılması.

Bir şiirin “anlam”ını kuşatmanın, çerçeveleme çabası vermenin güçlüğünü biliyoruz. Şiirsel metinler için haydi haydi geçerli saydığım “açık yapıt” kavramı bize pencere açıyor burada: Biri şiirin semantik dokusu, geniş çapta onun müzikal yapısına bağlı bir gelişim gösterir (SD; 89).

Şiir ister istemez Anlam’la yaralıdır (SB; 86). Bkz. Musikî ve Şiir.

Anlamlandırmak: Anlam/landırma, özde eklemlemeyle bağlantılıdır. Bir anlatma durumu, eğrisi doğmuşsa, anlamın peşine takılır zihin: Ne’yi nasıl diyor, o çifte soru, kendi kendine kısa devre yaratır hemen. İşte Dîvan şiirleri, tipik birer pusu niteliği bundan taşırlar. Hem vardır anlatı tabakası, hem de eksiktir, eksiltilmiştir. Düpedüz eksilti diyemez miyiz buna, düpedüz eksiltili diyemeyiz. Hem şiirde payı vardır eksiltinin, hem de şiirde anlatma eğilimi yoktur (SD; 54). Bkz. Anlam; Eksiltme; Adlandırmak; Şiirin Anlaşılması.

Anlatmak: Bkz. Şiirde Susku; Eksiltme, Eksiltilmiş Anlatı.

Aykırılık: Eskil çağlarda kamusal bir varlık, anonim bir sesti şiir; toplumun ağır değişimini aynı hızla yansıtıyordu. Ama, bireysel kalıba dönüşmeye başlamasıyla birlikte öncü çıktı şair: Toplumsal değişimden önce konuşma yönünü tutarak tedirgin etti kurumsal yetkeyi. Giderek kaçınılmaz, süreğen bir baskı oluştu üzerinde: Ya saraya, inanca çekilecek; ya da sürgüne gönderilecek, olmadı azledilecekti. Villon, Nef’î, Dante bu yazgının bilinen örnekleridir. Octavio Paz şöyle açıklıyor bu ayrılığı: “Toplumsal yaşama katılmasına, dönemin inançlarına derin bağlılıklar göstermesine karşın şair ayrı kalan bir yaratık, tam anlamıyla bir mezhep-dışıdır: İçinde yaşadığı cemaatin bireylerinin söylediklerini söylediğinde bile başka şey söylemektedir. Devletlerin ve kiliselerin şiire karşı duydukları güvensizlik yalnızca bu güçlerin sömürücülüğünden gelmez: Şiirsel sözün ırası bile yeterlidir bu duyguyu uyandırmaya” (SB; 114, 115).

“İyi şairler, yalnız değişmenin vaktini bilmekle, bulmakla kalmazlar,
değişmenin ancak değiştirmekle dengelenebileceğini de bilirler.
Yenilik bayraklarını açmaları, yenilik kavgalarına girmeleri bundandır” (Deyince’den)

Antiphony Şiir: Bkz. Ece Ayhan Tipi Şiir.

Araştırmacılık: Bkz. Yeni Şiirin Niteliği…

Asıl Şiirin İmkânı: Bizce en önemli şiir, biçimle özün bir bütün kurduğu, birbirine yeter olduğu, hal meydana getirir. Fakat bu halin çağa uygun doyurucu ürünler verebilmesi için ortada doyurucu özlerin, doyurucu deyiş biçimlerinin bulunması şarttır. Bu o demektir ki, özlerin doyurucu olabilmesi için onların zenginleşmesine, biçim üzerine baskı yaparak biçim üzerine baskı yaparak biçimi özden bağımsız hale getirmesine; öte yandan da, deyişin işlenmesi için onun yenilenmesine imkân verecek şekilde özlerin bağımsızlığını kazanmasına ihtiyaç vardır. Özle biçimin egemenlik yolunda bu diyalektik çatışmaları olmasa, bizce, şiir dediğimiz varlık güç kazanamaz (I/157, 158)(**). Bkz. Edebiyatsal Biçimler; Çağının Şairi; Yeni Şiir.

Ataç, Nurullah: Biz ileri bir şiire ona bağımsızlık tanıyan bir görüşle varılabileceğine inanmaktayız. Ondandır ki şiirin bağımsızlığını savunan yazarlarımızın başında gelen Ataç’ın edebiyatımıza yaptığı hizmeti saygı ile anmaktayız (I/179).

Bugün Ataç özlemi duyanlar yok değil, ama bu özlem “duygusal” olmaktan ileriye geçememektedir, belki insaniliğinden ötürü hoş görülebilir, ama ciddiye alınamaz (II/23).

Eleştirme de şiire benzer. Onun da bir tarihi vardır. Dünkü eleştirmenin tarihi yüzde doksan Ataç’ın tarihidir. Ataç’ın tarihi yazılmadıkça bugünün eleştirmesi açığa çıkamaz, bugün bir eleştirme kuşağı yaşıyor denmez. Ataç ölmüştür. Ama onun için kitap yazamasak biz sağlığımızda ölmüş olacağız. Bizim kuşak işte asıl kıyametin bu olduğunu bilmem anlar gibi oluyor mu? (II/105).

Biçim: Biçim deyince, şiirde, şu bölümleri anlıyoruz: 1. Kelimelerin biçimi. 2. Kelimelerin bir cümle (ya da cümleler kümesi) içindeki diziliş biçimi (sintaks biçimi). 3. Cümlelerin (ya da cümle kümelerinin) aralarında diziliş biçimi (kuruluş biçimi). 4. Vezin ve ayak biçimi. 5. Kelime dizilişlerinden ileri gelen ritim biçimi (I/140). Bkz. Kelimelerin biçimi;

Halk eldeki biçimlerle iş görmeye, alışkanlık sonucu olarak (conventionally), bilinçli ya da bilinçsiz alışmıştır (I/144, 145). Bkz. Edebiyatsal Biçimler.

Biçimde Değişim Yapmak: Yazar biçimde değişiklik yapmakla anlatmak istediğini daha iyi anlatmış olur. Biçimde bu tarzda yapılan bir değişiklik ya da deformasyon, yeni bir özün gerektirdiği biçim değişikliğinden ayrı olarak ele alınabilir (I/131). Biçimde şekil değişikliği yapılmasının bir sebebi, yazarın okuyucusuna maksadını iletmek kaygısından ileri gelmektedir. Bu halde anlam, biçimin değişmesine rağmen, aynı kalmakta, ya da pek az değişecektir (I/1301).

Bir Şey Söylemeyen Şiir: “Bir şey söylemeyen şiir” anlayışı şairi ile okuyucusu arasındaki bağları hemen hemen kopardığından eleştirel olmaktan çok metafiziksel bir yönü taşıyor. Çünkü hiç “bir düşünceye, bir duyguya bağlanmaksızın” yazılan,, bütün söyleyeceğini “mısra kurduktan sonra” söyleyen şiirin şairi ile bağlantısı pamuk ipliğine bağlanmış demektir. Böyle bir şiire her halde yalnız dadaistlerde ve bir takım sürrealistlerde rastlanır (I/162).

Büyüsel Bağ: Yazar yapıtına ve okuyucusuna çok defa niyet-amaç bağları ile bağlansa bile başka türlü de bağlanabilir. Örneğin büyüsel bağlarla (I/137, 138).

Çağdaş Olmak, Çağdaşlık: Çağdaş olabilmenin ilk koşulu, çağdaş yapıtlara vakit geçirmeden çağdaş bir gözle eğilmektir (II/61). Bkz. Çağdaş Yapıtlar.

Her yeni gelen, nesneleri bir başka türlü görür, yeniden açıklar, var kılar. Hem her gelen çağdaş olmak haysiyetini kazanır, hem de uygarlığın sürekliliği yaratılır (II/66).

Çağdaş Yapıtlar: Çağdaş yapıtlar sevilmezse, bırakılmalıdır, ve böylesi üzerinde incelemeye girişilmemelidir /II/19). Bkz. Eleştirel Yapıt Gereksinimi.

Dün yaşamış “başka” ve “değişik” gelenekteki edebiyat ürünlerinden yeteri kadar haberli olmazsak bugünün edebiyatını ne iyice kavrayabiliriz ne de değerlendirebiliriz (II/64).

Edebiyat demek, en son kuşakların yazdıkları ürünler demektir. Bunlardır, bunların iyileridir aranan, sevilen (II/76). Bkz. Kaynak-Yapıt.

Çağının Şairi: Yeni gelen kuşağın yaşayış, görüş ve duyuşları öncekinden farklılık gösteriyorsa eski ritimler doyuruculuğunu, maksada ileticilikteki verimliliğini yitirebiliyor. Vezin ve uyak için de böyle. Hatta öyle olabilir ki bunlar şiirin zorunlu rükünleri olarak sayılagelirken bir gün şiire düşman rükünler olarak sayılmaya başlanabilir. Çağın duyarlığı öyle kompleks bir nesnedir ki bu duyarılığın en etkili bir şekilde nasıl ortaya konulacağı, ne gibi ritim ve ayaklarla anlatımlanacağı olsa olsa şairlerce ve iyi eleştirmenlerce sezilebilir. Duyarlığın değişmesine rağmen eski ritimlere sarılmakta devam edenler “çağın şairi” sayılamaz (I/140). Bkz. Yeni Şiir; Şimdiki Şairler; Edebiyattan Anlamak.

Şiir için klişe unsurların başlıca yeri ve şekli belli olan ayaklar tekrarlamalar, kalıplaşmış sıfatlandırma ve deyimlemelerdir. Bu klişelerden kurulmuş dil yerine yeni bir şive getirmek (poetical idiom) istemeyen şaire “çağının şairi” denemez. Klişe dili kullanan şaire klişe şair, onu daha inceltmeye çalışan şaire “decadent” şair denilebilir (I/149). Bkz. Klişe Unsurlar; Asıl Şiirin İmkânı; Yeni Şiir.

Dili yüceltenler yalnız şairler değildir. Fakat dili yüceltebilen şairler mutlaka “çağlarının şairleri”dir (I/172). Bkz. Dili Yüceltenler.

Çevrinsel Anlam (context); Çevrinsel Boyut: Bir cümlenin anlamı, kendisinden önce ve sonra gelen cümlelerin anlamı ile çevrilmiştir, çevrelenmiştir. Onların anlamını bilirsek anlaşılabilir. Her cümle, metinsel çevresi, çevrini içinde anlamlandırılırsa doğru olarak anlaşılabilir (I/130). Bkz. Okursal Çevrin.

Çevrinsel boyut dediğimiz şey, dili değiştirmede, dile belbağlamada, çok aşırı gitmemize sınır koymaktadır. Bu sınırdır ki şiirin insalsallığını yitirmesini, “dehumanization”unu önler (I/133). Bkz. Şiirin İnsansallığı (Dehumanization).

Dadaist Şiir: Bkz. Bir Şey Söylemeyen Şiir.

Decadent Şair: Bkz. Klişe Unsurlar.

Deformasyon: Bkz. Biçimde Değişim Yapmak; Yenici Olmak.

Değişim: Değişim deyince değişmek ve değiştirmek hatırıma geliyor (II/90).
Değişen yanı da var insanın, onu görmezliğe gelmeyelim, görmeye çalışalım, bu yetmez, biz de değişmeye kendimizi zorlayalım (II/19).

Dergilerde Amaç, Edebiyat Dergileri: Her derginin diğer dergilerle ortak amaçlarından başka kendine özgü amaçları da olmalıdır. (..) Bir dergi, yayımladığı, öne sürdüğü yazarların eleştirel bakımdan savunmasını yapacak yolları bulmak, düzenleri kurmak zorundadır (II/52).

Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek: Deyimlerin olguları yük –ya da öz, iç iç öz- açısından incelenebilir. Yükler, etkililik-deyimlilik gücü bakımından üçe ayrılabilir. Zihinsel (mantıksal, ussal) yük, duygusal-duyusal yük, şiirsel yük (I/134). Bkz. Dilsel Deyim; Öz; Öz-Biçim, Şiirde; Zihinsel Yük; Duyusal-Duygusal Yük; Şiirsel Yük.

Diğer Bir Edebiyat: Bkz. Divan Edebiyatı.

Dil: Dil insan tarafından kullanılan bir araçtır. Dışınsal değil, çevrinseldir. O aynı zamanda şiirsel yaratmanın sürekli iğrisi üzerindedir (I/133).

Yaşantılarımız en az üç boyutludur. Oysa dil kelimelerin yan yana gelmesi ile kurulan tek boyutlu (linear) bir yapıdır: cümlede bir kelimeyi mutlaka ötekinin yanına getiririz, üstüne, altına, ya da açığına koyamayız (I/143).

Dil araçlar içinde en insani, en canlı ve akıcı olandır. Bu yüzden şiir en çok tutulan bir sanattır. Şairin yapacağı iş, dilin bu özelliğinden kurtulmaya çalışmak değil, onu daha da inceltmeye, değerlendirmeye bakmak olmalıdır (I/180).

Dili Yüceltmek: Milletinin dilini arıtan kimse onu yüceltmiş olur. Dili arıtmak demek onu “klişelerden” kurtarmak demektir. Klişeleimiş bir dille şiir yazmak çok kolaydır. Etrafınıza bakınız yüzlercesini göreceksiniz. (..) Dil, bir yandan klişelerek, bir yandan da klişelerden arınarak canlılığını korur. (..) Dili asıl yüceltenler, ona “kalıcı” tazelikler kazandıranlardır. Bunlar hemen hemen hiç dökülmeyen, dilin içine işleyin onu eti ve kemiği olabilen yeniliklerdir (I/171). Bkz. Klişe Unsurlar.

Dilin Yönüsü: Bkz. Dilsel Deyim.

Dilin Kırpılması: Şair, normal gramerce gerekli olduğu halde, ilettiği şeyin anlaşılması için gerekli olmayan kelime ya da kelime parçalarını dilinden kaldırmakta, dilini kırpmaktadır. Böyle yapmakla şairin dilinin verimini bir bakıma da olsa arttırdığına şüphe yoktur (I/151). Bkz. Klişe Unsurlar; Şairin İletmek İstediği Şey; Şiirdeki Biçim Değişikliği.

Dilsel Deyim: Bir dilsel deyim, kelimelerin yan yana gelmesiyle ortaya çıkar. Kelimelerin seçilmesi, diziliş şeklinin seçilmesi ve bu arada kurulan seslerin seçilmesi dilin üç ayrı yönüsü olup dilbilimin ayrı kollarınca ele alınır (I/134).

Divan Edebiyatı: Divan edebiyatı bize “diğer bir edebiyat” olarak gereklidir (II/35).

Divan edebiyatının “ayrıntılara girişi” çok özgün bir niteliğidir, bugünkü edebiyatlarda öylesi görünmemektedir. Bu, “diğerlilik” duygusunun geliştirilmesi için biçilmiş kaftandır (II/36).

Divan şiirine “çağı içinde bakmak” işi bizim işimiz olmayacaktır (II/34).

Duyusal-Duygusal Yük (Stylistics): Duyusal-duygusal yük, insanlar konuşurken duydukları duygularla konuştukları sözlerin dinleyiciler üzerinde olan etkilerinden, toplumsal-çevresel olan sonuçlarından ibarettir. Duyusal-duygusal yükler üzerinde çalışan bilime stylistics deniyor (I/133, 134). Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Duyusal-duygusal yük taşıyan deyimler, halkın malıdır, dünden gelen deyimlerin günün yaşantılarına uydurulmuş halidir (I/136).

Sytlistics edebiyatsal (şiirsel) etkililiğin eşiği ile sınırlanmıştır (I/135).

Ece Ayhan Tipi Şiir: Bu tip şiir, anlamı rastlantıya bıraktığına göre toplumcu maksatlara pek yaramayacak, egemenlik olsa olsa sanat kaygısında olacaktır. Ayrıca, bu tip şiir, kelimeleri toplum dilindekinden ve dünlerdenberi gelen şiir dilindekinden çok farklı bir düzen ( ya da düzensizlik) içinde kullandığına göre, bir nevi aşırı “antiphony” şiir olduğuna göre, toplumun egemenliğini kaldırmış yahut sıfıra yaklaştırmış oluyor (I/168).

Edebiyat, Kurulan Şey: Edebiyat, en geniş anlamıyla, kurulan bir şeydir, her ulusun gereksemesine uygun olarak kurulur, ulusun malı olur, yoksa uygarlık olmaz. Öyleyse her ulus, “kuramsal düşünce”den “davranış”a geçmek zorunluluğundadır. Başka bir deyişle, “edebiyat neye yarar?” sorusu yerine “neye yaramalıdır?” sorusu, “eleştirme nedir, neye yarar?” sorusu yerine “nasıl olmalıdır, ne yapılmalıdır?” sorusu söz konusu olur (II/39).

Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat: Edebiyat yapıtlarına kültürcü gözüyle değil edebiyatçı gözüyle bakmak demek, iyi bir vatandaş yetiştirmekten önce zevkli bir vatandaş, hayal gücü olan bir vatandaş yetiştirmeği benimsemek demektir. Edebiyattan tat alma alışkanlığının gelişmesini toplum düzeninin düzgünleştirilmesinden önce düşünmek demektir (II(/33).

Edebiyatsal Biçimler: Edebiyatsal biçimleri üç kümeye sokmak da mümkündür. Birincisi, biçimin özden bağımsız olduğu haldir. Burada belirli bir öz, cevherinden fazla bir şey yitirmeden, bir başka türlü deyimlenebilir. Bilimsel yapıtlarda olduğu gibi. Buradaki biçimin bağımsızlığı aslında kişisel deyişin (üslubun) bağımsızlığıdır. Çünküğ kişisel deyişe müncer olmuştur. Amacı bir bilgiyi, bir ahlaki, bir ideolojiyi aşılamak olan yazılarla bir çok düz-yazı tipleri en çok bu küme içine düşen biçim özellikleri gösterirler. Bizde “özcü” diye adlandırılabilen kimselerin biçim anlayışı bu küme altına alınabilir. İkincisinde bağımsızlık özdedir. Ortaya bir kelimeler dizisi konmuştur. Bu dizi ya belirli olmayan bir öz getirmiştir ya da hiçbir öz. Özün belirli olmaması, belirgin olmaması, onun bağımsızlığını gösterir. Diziye, yerine göre şu, yerine göre bu anlam yakıştırılabilir. (..) Diziye hiçbir anlam verilemediği hallerde ise öz yok demektir. Bu da özün tam bağımsızlığına işaret olur. Bir şiirde özün hiç bulunmaması, şairin anlamdan (özden) başka öğeleri, örneğin sessel etkileri amaç edinmesi halinde vaki olabilir. Bilince, anlama ve genel olarak hert şeye karşı gelmesi halinde de rastlantı şiirleri bu ikinci kümeye sokulabilir. Üçüncüsüne gelince, burada bağımsızlıktan çok bağımlılık söz konusudur. Çünkü biçimle öz aynı derecede birdirine bağlı olup birlikte bir bütün teşkil ederler. Öyle ki gerek biçim gerek öz ötekinden ayrı olarak ancak bir yere kadar incelenebilir (I/156, 157).

Edebiyatta Anlayış: Bkz. Öznellik.

Edebiyattan Anlamak: İyi yapıtla kötü yapıtı birbirinden ayırmak, iyiler arasında seçme yapmak: işte budur edebiyattan anlamak. Bu kadar değil, bu işi, bu işleri “severek”, “zevk alarak” yapıyorsak ancak, kendimize edebiyattan anlıyoruz diyebiliriz. (..) Bitti diyemeyiz bu kadarla da, edebiyattan anlamak için bir de “aramak” gerekir o sevdiğimiz, sevebileceğimiz yapıtları (II/55). Bkz. Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat.

Ülkemizde edebiyattan anlayan var mı? “İyice” anlayan yok şüphesiz: durağan bir dönemde değiliz, değerlerin yeniden kurulma gereksinmesinin duyulduğu, bu değerlerin nasıl oluşturulacağının araştırılmasına da geçildiği bir dönemdeyiz. Bu dönemde edebiyattan anlamadığı halde anladığını sananlar bir yanda çoğunluktadır, bir yanda da edebiyattan iyice anlamadığının, gününe yaraşan bir zevk oluşturamadığının bilincine varmaya başlayanlar, bunun için de yol yordam arayanlar vardır /II/58).

Edebiyattan Tat Almak: Bkz. Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat.

Edebiyattın Canlı Yılları: Maksadımız bir görünümü saptamaktır. Şöyle bir hatırlarsak, 5-10 yıl önce durum böyle değildir hiç. Dergiler, yazarlar, okuyucular aktif birer varlıktı. Birlikte yaşamanın olumlu gerilimi içinde işlerine koyulmuşlardı. Kısacası, çok canlı idi edebiyatımız (II/13).

Eleştirel Yapıt Gereksinimi: Yaratılmış edebiyat ürünlerinin daha güzel anlaşılması ve sevilmesi, edebiyat zevkinin daha incelmesi ve çağa uygun bir yere oturtulması için, ortaya, yaratılmış yapıttan çok, eleştirel yapıt koymaya gerekseme vardır (II/60). Bkz. Edebiyattan Anlamak; Çağdaş Yapıtlar.

Eleştirmenin Tarihi: Bkz. Ataç, Nurullah.

Evrensel Çevrin (Context of Universe): Şair her şeyden önce evrensel çevrin içindedir ve onun bir parçasıdır. Öteki bireyler de böyle olduğuna ve uygarlıklarını birlikte yarattıklarına göre, şairin bu uygarlığa olan bağlantısı oaranında şiiri evrensel çevrine bağlantılanacak demektir (I/164).

Güzel Yapıt: Bkz. Kaynak Yapıt.

İcrayı Sanat Üzre Yazılmış Yapıt: Bir yapıt rötuşlar yapa yapa, kelimelerin üzerinde oynaya oynaya (buna işçilik denir ha!) değerce yükseltilemiyor. Yükseltiliyor sanılıyorsa, o bence “icrayı sanat üzre” yazılmış bir yapıttır (II/112).

İstengen Şiir: Şiir (..), okuyucunun egemenliğini sıfıra indirmeyen, okuyucu (miktarı çok az olabilir) ile yazar arasında ortak bir anlayış kurmaya çalışan (bunu şair sırasında okuyucuyu eğiterek yapar), en az kelimenin egemenliği kadar bir yazar-okuyucu egemenlik bütününe önem veren bir şiirin en istengen şiir olacağına hükmedilebilir (I/170). Bkz. Yeni Şiir.

İstiare: İstiare, bir kelimenin (kavramın) yerine rastgele bir kelime kullanmak demek değildir. İstiarenin tutunabilmesi için “tutması”, benimsenmesi, bunu için millet dilinin bünyesine, ana dili duygusuna uygun düşmesi şarttır (I/172). Bkz. Dili Yüceltmek.

İşini Bilmeyen Şair: Elindeki özlere bakmadan şu ya da bu şekilde bir biçim kullanmaya önceden karar veren şair, işini bilmiyor demektir (I/125).

İyi Edebiyatçı: En iyi edebiyatçılar, bilinen kurallarla oyna
Maktan çok, oynarken kurallar kurup bunları öteki oyunculara da kabul ettiren kimselerdir (II/108).

İyi Şair: İyi şairler, yalnız değişmenin vaktini bilmekle, bulmakla kalmazlar, değişmenin ancak değiştirmekle dengelenebileceğini de bilirler. Yenilik bayraklarını açmaları, yenilik kavgalarına girmeleri bundandır (II/91). Bkz. Şair.

Kaynak-Yapıt: Güzel yapıt heyecan verir, eğlendirir, sevdirir. Kaynak yapıtın yaptığı ise, daha çok, hayal gücünü arttırmak, güzelle çirkini ayırma yetimizi güçlendirmektir (II/20).

Kaynak-yapıtlar içine dün yazılmış olup da önde gelen “eleştirel” yapıtlar da sokulabilir. Bu yapıtlardaki düşüncelere doğrudur gözüyle bakmadan, tersine, çoğu bugün geçmezdir diye önceden bilerek, eğilmemiz, kaynak olarak hangilerinden yararlanabileceğimiz, bizi her zaman bekleyen bir sorudur. Günümüzde ortaya atılabilecek pek çok sayıdaki eleştirel düşünceler arasında yitmemek, onların daha saygın olmalarını seçebilmek ancak kaynaklardan çıkış yapmakla, ya da onlara eğilmekle mümkün olabilir (II/21).

Daha önceki ürünler –“Klasik” adını da almış olsalar- bütünüyle iyi olamaz, çoğu bölümleriyle, çekimsiz teknikleriyle insanı rahatsız eder. Ama onlarda bugün de bize iyi gelebilenb, ya da bugünkü zevk ve anlayışımızı, hayal gücümüzü, yaratma gücümnüzü geliştirmeye yarayabilecek bir kesim, bir yön, bir bakış, bir teknik ya da özellik bulunabilir. İşte böyle yapıtlar “kaynak yapıt”tır, edebiyatın vazgeçilmez öğelerinden sayılır bunlar da (II/76).

Kelimelerin biçimi: Bir şair kelimeleri seçer de yerine koyar. Seçmesini ne kadar iyi yapabilirse şiirinin başarı ihtimali o kadar artar. Kelimelerini seçildiğihazine millet dilidir, daha doğrusu o güne kadar şiirde kullanılagelen kelimeler hazinesidir. Her şair bu hazineden faydalanmakla beraber bazı kelimeleri başka kelimelere tercih eder, bazı kelimeleri ötekilerden fazla kullanır. Bu ona kendisini öteki şairlerden ayıran bir deyiş özelliği (üslup) kazandırır, etkililik niteliği verir (I/141). Bkz. Biçim; Yenici Olmak.

Klişe Şair: Bkz. Klişe Unsurlar.

Klişe Unsurlar: Her çağın dünden devraldığı şiirde az ya da çok sayıda klişe unsur vardır. Bu ölü unsurlara rağmen şair bir şey iletmeye çalışır. Fakat klişe unsur fazlalaşırsa, şairin özgürlüğü ve dolayısıyla başarı ihtimali azalır. Şair devraldığı şiirde klişe unsurun ne kadar baskın olduğunu hissediyorsa, bu unsurun kendi özgürlüğünü ne kadar tehlikeye koyduğundan ne kadar endişe ediyorsa, o kadar yeni bir dil aramaya, o kadar deformasyon yapmaya kayar. Fakat aşırı bir deformasyona kaymak da tehlikelidir. Çünkü bu onu bir kaosa götürebilir (I/149).

Şiir için klişe unsurların başlıca yeri ve şekli belli olan ayaklar tekrarlamalar, kalıplaşmış sıfatlandırma ve deyimlemelerdir. Bu klişelerden kurulmuş dil yerine yeni bir şive getirmek istemeyen şaire “çağının şairi” denemez. Klişe dili kullanan şaire klişe şair, onu daha inceltmeye çalışan şaire “decadent” şair denilebilir (I/149).

Milletinin dilini arıtan kimse onu yüceltmiş olur. Dili arıtmak demek onu “klişelerden” kurtarmak demektir. Klişeleimiş bir dille şiir yazmak çok kolaydır. Etrafınıza bakınız yüzlercesini göreceksiniz. (..) Dil, bir yandan klişelerek, bir yandan da klişelerden arınarak canlılığını korur. (..) Dili asıl yüceltenler, ona “kalıcı” tazelikler kazandıranlardır. Bunlar hemen hemen hiç dökülmeyen, dilin içine işleyin onu eti ve kemiği olabilen yeniliklerdir (I/171).

Mesaj: Bkz. Şairin İletmek İstediği Şey.

Metin, Edebiyat Metni: Metinler olmasa edebiyat olmaz, önce metin okumak, onlarla yaşamak şarttır edebiyattan anlamak için. Ama bu iki uğraşa, edebiyat tarihi ve eleştirmesine yabancı kalırsak, onlara gereken önemi vermezsek, metinler bizi pek fazla bir yere götürmez (II/57). Bkz. Edebiyattan Anlamak.

Mutlu Azınlık: Bkz. Okuyucu.

Niyet: Yazarın çeşitli vasıtalar kullanarak amacına erişmesinde işe karıştırdığı bilinçsel bir unsurdur, diyebiliriz. (..) Yalnız şiirde değil başka yazı türlerinde de bir niyet, bir maksat ve bir amaç vardır. Ama bunlar estetik değildir. Bir yükün estetik olması ancak amacın ve üslubun estetik olmasıyla mümkün olabilir (I/137).

Bir yazarın niyetinin ne olduğu her zaman anlaşılamayacağından, yapıta niyet dışı, bilinç dışı unsurlar dakarışabileceğinden, bu yol çalışmaların alanı daralmış oluyor. Belki en iyisi, niyet-amaç tutumunu bir yana bırakıp öz ile biçimin, birbirine yeter olup olmadığını araştırmaktır (I/137).

Nominalist Şiir Tipi: Burada bir şiirsel potansiyelin ağır basması ana olay değildir, bu potansiyel bulunmayabilir de. Onun yerine “bitmiş bir şiir” veya yazış anında “kelimelerin (dilin getirdiği bir şiirsel potansiyel” vardır. Elimizde (kafamızda) bitmiş olarak bulunan, fakat (örneğin bize modası geçmiş gibi göründüğü için) beğenmediğimiz bir şiirin, şu veya bu kelimesini mekanik bir şekilde değiştirerek; ya da aklımıza ilk gelen bir söz dizisine aynı mekanik uygulamayı yaparak, bize kendisini beğendirebilecek “yeni” bir şiir terkibine varabiliriz. Nominalist şiirle realist şiir arasındaki başlıca ayrıtlı, denilebilir ki şudur: birincisi ortaya bir yük koyar; bu yük önceden hiç belli değildir. İkincisi ortaya bir yük koyar: bu yük az ya da çok önceden bellidir (I/175, 176). Bkz. Realist Şiir Tipi.

Okursal Çevrin: Anlamlar nasıl metinsel çevrinlere göre değişiyorsa, biçimler de okurdan kurulmuş çevre ile değişebilir. Yani biçimlerin değişmesine sebep olan şey yalnız anlamların değişmesi değildir. Bir de okuyucunun niteliği burada işe karışır. Buna “okursal çevrin” de denebilir (I/130). Bkz. Çevrinsel Anlam (context).

Okuyucu: Öteden beri “Okuyucu! Okuyucu!” denir. “Azdır, çoğaltalım” denir. “Onu kazanalım” denir. Kutsaldır bütün bu istekler, onları destekliyoruz, ama bizimki başka. Benim dediğim, okuyucuyu çoğaltmaktan çok, yeniden bir başka türlü yaratmak. “Günü” kurtarmak için okuyucuya seslenmek yerine, köklere inip onu yeni bir yörüngeye oturtmak, onu “kuşak olarak” kurtarmak. “Edebiyatımızı” var kılmak (II/24).

Neye alışmışsa o türlü yazıları arar, onlardan hoşlanır. Sazındaki tek tel ona fazlasıyla yeter. Bir yandan şair, bir yandan eleştirmen onu değiştirmeye çalışsa da onda istidat olmadıkça sonuş değişmez. İstidatlı olanlar ise, karşımıza bir gün şair ya da eleştirmen olarak çıkar. Çıkmazsa adına “mutlu azınlık” denir (II/90).

Okuyucuyu Eğitmek: Bkz. İstengen Şiir.

Oyun-Edebiyat: Bkz. İyi Edebiyatçı. İcrayı Sanat Üzre Yazılmış Yapıt.

Öz: Öz çeşitleri sayıca sınırlıdır. Öyle iken bunlar bir biçime bürünüp iç öz haline geldiler mi özellik, çeşitlilik kazanırlar. Her şairin iç özler yaratmasından kazandığı bir kişiliği vardır. Bu kişiliğin bir köşesi ise okuyucuya uzanır. Yalnız kendisi için yazan, kafasında tasarladığı, y da özlemini duyduğu bir okuyucusu olmayan şair, bizim tutumumuzdaki varsayımlar çevresi içinde, iyi şair sayılmaz (I/131). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde; Yalnız Kendisi İçin Yazan Şair.

Öz-Biçim, Şiirde: Şiiri öz ve biçim açısından ele almanın sağlam bir şiir anlayışına varmamızı kolaylaştırmaktan çok güçleştirdiği kanısındayım (I/119).

Şiir, kendisinden “önce” gelen bazı şeylerle kendisinden “sonra” gelen bazı şeyler arasında yer alan bir varlıktır. Bu yer alışta şiir, öncesine ve sonrasına öyle kaynaşmıştır ki, nerede başlar nerede biter, her zaman belli olmaz. Yani şiir dediğimiz şey öz ve biçim birliğinden büyük de olabilir, küçük de (I/120).

Biçim değiştikçe özün de değişeceğini savunmak, bizce ancak özün dar anlamda alınması ile mümkün olabilir: Öz deyince hatıra anlam geliyor. Anlam deyince de, o anlaşılabilen ussal, zihinsel anlam, ya da usu aşan duygusal-duyusal anlam kastedilmiş oluyor. Böyle bir dar anlam anlayışında gözden kaçan şey çevrinsel anlam dediğimiz şey oluyor ki, bu bizce anlamın üçüncü boyutudur ve onsuz ne öz ne de biçim düşünülemez (I/129, 130). Bkz. Çevrinsel Anlam; Edebiyatsal Biçimler; Biçim.

Öznellik: Eleştirme, özneli, elden geldiğince saf dışı etmeli, ama onun büyüyüp gelişmesine de bir yandan zemin hazırlamalıdır. Türlü türlü, inceden inceye özneller olmazsa edebiyat anlayışı, sezgisi olmaz. Tabii, “sapık1 ya da “kaprisli” öznelleri söz dışı bırakıyorum (II/68).

Primitiv Duyusal Yön: “Organik” karşın (resporse), dilin gelişim tarihinde, ussal yargı ve hareketten önce gelir. Yani söylenen bir sözün karşılık bulması, maksadına varması dinleyicinin söylenen şeyi ussal olarak anlaması ile değil, ona primitiv ve organik bir karşılıkta, karşısında bulunması ile, ona karşı büyüsel bir harekete geçmesiyle mümkün olabilir. Bu primitiv duyusal yön şimdiki insan kulağında da şu ya da bu türlü yaşamakta olduğundan, bugün de ussal olmayan söz dizilerinden etki duyabiliyoruz (I/144). Büyüsel Etki; Primitiv Yanımıza Seslenen Şiir.

Primitiv Yanımıza Seslenen Şiir: Duyusal faaliyetlerimizin anlatımında(..), normal gramersel biçimlerin çok defa değişikliğe uğratıldığı görülür. Bu değişiklik bazen o kadar aşırı olur ki kelimelerin dizilişi size hiçbir ussal anlam iletmez, fakat yine de üzerinizde bir etki yapar: eğer bu kelimeler dizisi duyusal bakımdan yüklü ise, ya da hayvansal, primitiv yanınıza sesleniyorsa (I/143). Bkz. Şiirdeki Sintaks Biçimi; Primitiv Duyusal Yön.

Rastlantı Şiirleri: Bkz. Edebiyatsal Biçimler.

Realist Şiir Tipi: Realist şair şiirini bir potansiyel itmesi ile yaratmasına karşılık, nominalist şair şiirini imal eder. Realist şair izlenim, zekâ ve sezgi yolları ile bulduğu (sezdiği) bir gerçeği (yükü), muhayyilesinin de yardımı ile, bir dile büründürmeye çalışır. Nominalist şair ise, yükten dile değil, dilden yüke gider ve dil üzerinde oynamalar, zorlamalar yapmak suretiyle (yeni) gerçeklere varmak amacını güder (I/176). Bkz. Nominalist Şiir Tipi.

Ritim: Yazı dilinde ses yoksa da, ritim vardır. Şiirin ritmini ton –sesin bir kolu- diye kabul edersek önemi kendiliğinden anlaşılır (I/139, 140).

Sanatçının Özgürlüğü: Sanatçını özgürlüğü aldatıcıdır. Daha doğrusu, sanatçının özgürlüğü yapıtını yaratıncaya kadardır. Hangi yapıtların kimlere nasıl okutulacağını, hangi yazarlar üzerinde nasıl durulacağını takdir işi sanatçılara değil eleştirmenlere, edebiyat tarihçilerine, ya da benzerlerine kalmıştır (II/40).

Ses Şiiri: Kelimeleri tuğla gibi, dama taşı gibi değiştirerek yaratmak mümkün ise de bu ancak rastlantı ile olabilir. Rastlantı ile şiir olan şey ise, bir bakıma Çevrinsel boyutu hesaba katmıyor demektir. Bu boyut hesaba katılmadıkça da yapılan şeyin soyut ya da anlaşılmaz kelimeler dizisi, kelimler pıhtısı olması, mekanik bir sürrealizm ya da dadaizm’den ileri geçememesi, sadece bir ses şiiri olması ihtimali çok olur. Hatırlayalım ki her şiir biraz da okuyucuyu hazırlamakla şiir olur (I/133).

Sintaks Biçimi: Kelimelerin diziliş biçimi (..). Yazı dilinde kelimeleri gramer kurallarına göre yan yana diziyoruz. Şiirde bu kuralların azçok göze alınmadığı doğru ise de bu kuralların ötedenberi şiire uygulanışı sonucu şiir için özel sintaks biçimlerinin oluştuğu da söylenebilir. (..) Şiirdeki sintaks biçimi duygusunu şairler dündenberi gelen şiirleri okuyarak edinirler (I/141). Bkz. Biçim; Edebiyatsal Biçimler; Öz, Öz-Biçim, Şiirde.

Söyleyecek Şeyi Olmayan Şair Olamaz: Bir düşünç ve duyarlılık seviyesine ulaşmış herkesin söyleyecek şeyi vardır. Marifet bu şeylere malik olmak değil, onları ön-özlükten kurtarıp şiirsel bir iç öz haline getirmektir. Bu iş ise özler tarafından yapılabilecek şeyler değildir (I/123). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde.

Stylistics: Bkz. Duyusal-Duygusal Yük.

Sürrealist Şiir: Bkz. Bir Şey Söylemeyen Şiir.

Şair : Ta eski çağlardan beri şiir tipinde, şiir yazılmaya başlanmazdan önce insan ruhunda potansiyel halde bir şiir enerjisinin bulunduğu ve bu enerjinin bir ucunun ağırlığını, basıncını, daha fazla duyurduğu görülür. Şair, kıpırdamaya başlayan bu potansiyel enerjiyi (yükü) ışığa çıkarabilen, dile büründürebilen bir kimsedir (I/174, 175). Bkz. Şiir Enerjisi.

Şair, hem değişen hem de değiştiren kimsedir. Değiştirebilen şaire iyi şair denir. Fakat değişmeyen, hiç değilse “değişik” olmayan şair değiştiremez. Onun Tanrıdan ayrılığı da buradadır: O, bencil değildir, kendini değiştirmeden başkalarını değiştirmek gibi bir davranışın peşinde koşmaz (II/90). Bkz. İyi Şair.

Şiiri, okuyucu gibi değil de şair gibi yaratan tutumları daha saygın bulmaktayız (I/177). Bkz. Realist Şiir Tipi.

İyi şair şiirin içinde ne var dışında ne var iyi bilir. Ya da hisseder. O, biçime önem vermez. Öze de önem vermez. Bu ikisinin ilintilerine önem verir. Ayrıca, ona göre şiir denen varlık, öz ve biçim toplamından fazla da olabilir az da (I/119). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde; Şiir.

Şair deyince hiçbir işbirliğine ve işbölümüne girmeyen insanı anlıyorum. Toplumun en çok göze batan özellikleri, işbölümü ve işbirliğine dayanmasıdır. Bu bakımdan ele alınırsa şair, toplumdışı bir varlıktır (II/87).

Şair, kendi özel gerçeklerini şiir mantığına göre kuran kimsedir. Dünü bugününden, bu anı öteki anından farklı olduğu için bu gerçekler de ayrılık gösterir. Fakat bunlar rastgele de değildir (II/88, 89). Bkz. Şiir Mantığı.

Çocuklar, deliler ve mirasyediler bir yana bırakılırsa, toplumda hepimiz az çok sorumluyuz. Ama şair kadar sorumsuz olan yok içimizde. Hatta şair sorumsuzdur. Bu bakımdan da şair toplum dışı bir varlık durumundadır (II/88).

Şairler, öğrenmesini pek bilmeyen, öğretmekten yana da çok daha beceriksiz olan kimselerdir. Buna karşılık, onlar iyi yontucudurlar: Her ne kadar kendileri yontulamazlarda da (II/99).

Şairler kadar davranışları dengesiz, görgüleri yontulmaya muhtaç kimse bulunmaz belki. Üstelik onlar kendi kendilerini de yontmazlar. İşin garibi şu ki, onlar çok iyi yontucudurlar. Bunu şiirleri ile yaparlar (II/100).

Şairin İletmek İstediği Şey: Şiirin okuyucusu eski şiire ne kadar alışık ise, onu ne kadar benimsiyorsa, yeni şiiri anlamaya karşı o kadar mukavemet göstermesi beklenir. Bu mukavemeti yenmenin çaresi, şairin iletmek istediği şeyi tekrarlamasıdır. Tekrarlamanın (..) klişe haline düşmemesi için yeri belirli olmayan bir tipte olması şarttır. Ayrıca anlatılanın tıpkısını tekrarlamaktan çok ona benzer “varyasyonlu” tekrarlara gitmek daha iyi sonuç verebilir. Ama bu çok büyük varyasyonlara gidilmesi de tehlikeli olabilir. Çünkü bu, alıcının şairce kullanılan deyiş şekline, şiveye, alışmasını güçleştirebilir (I/150).

Şairin iletmek istediği şeyin önemsel olması şarttır. Önemsel olmayan bir şeyin tekrarlanması onun gürültüye eşit olmasından başka bir sonuç vermez.

Şiir: Şiir, kendisinden “önce” gelen bazı şeylerle kendisinden “sonra” gelen bazı şeyler arasında yer alan bir varlıktır (I/120). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde.

Şiir biraz da okuyucu hazırlamakla şiir olur. Hazırlamak demek okuyucuya bir şey umdurup buldurmak demektir (I/133).

Şiir olmazsa toplumun toplumsallığı zedelenmez diyorum (II/87). Bkz. Şair.

Görgü eğitimini en çok sağlayan nesne şiirdir, sanatlardır (II/99).

Şiir Enerjisi: Ta eski çağlardan beri şiir tipinde, şiir yazılmaya başlanmazdan önce insan ruhunda potansiyel halde bir şiir enerjisinin bulunduğu ve bu enerjinin bir ucunun ağırlığını, basıncını, daha fazla duyurduğu görülür. Şair, kıpırdamaya başlayan bu potansiyel enerjiyi (yükü) ışığa çıkarabilen, dile büründürebilen bir kimsedir (I/174, 175). Bkz. Şair.

Şiir Kelimelerle Yapılır Sözünü Doğru Bulmamak: Ben “Şiir kelimelerle yapılır, kurartılarla değil” sözünü de doğru bulmuyorum. Biçim kelimelerin yan yana gelmesiyle kurulur ama, bir şeye, öze, dönük olarak kurulur. Özleri değiştirmeyen, onları şiirsel etmeye çalışmayan biçimler şiirsel değilidr. Ya nesirdir (ki bu hal özleri olduğu gibi devam ettiren biçimlere tekabül eder), ya da bir mukavemet pıhtısıdır (ki bu hal özle ilintisini kesmiş olan, bu yüzden de insansallığını yitirmiş olan biçimlere tekabül eder). Şair, biçimle istediği gibi oynayabilir. Oynamazsa onu işleyemez, işletemez, imkânlarını tartamaz. Ama bu çabasından, ön-özlere yüz vermediği, onlar uğruna çalıştığı oranda kazançlı çıkar(I/124-125).

Şiir Mantığı: Şairin şiirinde iç bağıntı vardır demek, şiire giren unsurlar, bir mantığa göre birbirini tutar şekilde bağlanmışlardır, demektir. İç mantık deyimini biraz somutlandırmak için bir misal vermek faydalı olabilir: Güneşi yuvarlak olatak ve insanları günlük yaşamda gördüğümüz gibi bize tanıtan bir şiir, rüzgâr sağdan esiyorsa dumanı da sağdan estirmek zorundadır (I/165). Bkz. Şiirin İç Düzeni.

Şiir Öğrenilir: Şiir öğretilmez, diye bir söz dolaşır ortada. Bu sözü dolaştıranlar, cevher yumurtlamış gibi, bir de kasılırlar (II/99).

Şairlere şiiri ilkin edebiyat kitapları öğretir (II/100).

Şairlere şiiri bir de şair arkadaşları, ağabeyleri öğretir. Editörler öğretir. Bu konuda yüreklendirmeler de öğretme yerine geçer. Pound olmasa idi Eliot bilmem şiiri böyle kestirmeden öğrenebilir miydi? (II/100).

Şiirdeki Biçim Değişikliği: Şiirdeki biçim değişikliği belki en çok dünkü şiirsel biçimlerin yetersizliğinin duyulması ile olur. Bu da ortaya çıkan yeni duyarılıkların, özlerin, yaşantıların, zorlamasıyla olur (I/144). Bkz. Deformation.

Yeni biçimler yaratmak yeni özler getirmek demek olmaz. Her yeni biçim yeni bir öz (iç-öz) getirebilir, fakat bu önemsel olmayabilir, hatta saçma, anlamsız olabilir. Yani şiirin getirdiği şey şu ya da bu tarzda anlamsal değilse, bizi etkilemiyorsa, gelen şey “yeni” de olsa saygın olmaz (I/145). Bkz. Yeni Şairler.

Deformasyona, çokluk, alışılandan usanma sonucu geçiyoruz (I/145).

“Kelimelerin macerasını, söz olarak, anlam olarak değerini bilmekte, taşıyabileceği yükleri ölçmekte” (Uyar) şair ne kadar başarı gösterirse, deformasyona gittiği takdirde başarı ihtimali o kadar yüksek olur (I/145).

Yalnız sessel etki yaratmak için de biçimleri deforme etmek yoluna giden şairler vardır. Bütün bunlara “formalism”, “poesie pure” “lettrism”, dadaism” gibi adlar verilmektedir (I/145, 146).

Şiirdeki Sintaks Biçimi: Şiirdeki sintaks biçimi duygusunu şairler dündenberi gelen şiirleri okuyarak edinirler. Şairlerin çoğu bu diziliş biçimlerine uyarak şiir yazarlar. Yalnız kimisi, diziliş biçimleri içinden bazılarına daha yakınlık gösterip, daha çok onları kullanır. Bu da ona bir deyiş özelliği (üslup), bir etkililik gücü kazandırır (I/141, 142).

Şiirin İç Düzeni: Şiirin iç düzeni yazılan ilk kelime ile başlar ve yalnız şiire özgü bir mantıkla gelişerek kurulur. Bu bakımdan şiir ile bir geometri teoremi arasında uzunboylu bir fark yoktur (I/165).

Şiirin İnsansallığı (Dehumanization): Bkz. Çevrinsel Anlam (context); Çevrinsel Boyut.

Şiirsel Şive (Poetical Idiom): Her çağın bir dil-özelliği, şivesi (idiom’u) vardır. O halde biçimler çağsal şiveye “uymak” zorunluluğundadırlar (I/154). Bkz. Klişe Unsurlar; Şairin İletmek İstediği Şey.

Şiirsel Yük (Şiir Eleştirisi ya da Şiirin Felsefesini Yapmak): Şiirsel yük (öz, iç öz) etkililik ve duygusallık seviyesinde üçüncü basamağı teşkil ediyor, bu basamakta dil, etkililik-deyimlilik bakımından en ağır halini alıyor (I/135). Bir dilsel deyimdeki şiirsel yükün incelenmesi ile uğraşan disipline eleştirme diyoruz. Şiirin felsefesini yapmak, üslubun incelenmesini yapmak da denilebilir (I/135). Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Şiirsel Yük Taşıyan Deyimler: Duyusal-duygusal yük taşıyan deyimler, halkın malıdır, dünden gelen deyimlerin günün yaşantılarına uydurulmuş halidir. (..) Şiirsel yük taşıyan deyimler ise her şeyden önce şiirsel bir üründür. O kadar ki her yazarın ayrı bir deyimlemesi, üslubu vardır diyebiliriz. Yalnız, şüphe yok ki, böyle bir kişisellikten ileri gelen her deyimin şiirsel olması gerekmez. Kişisel deyimlemelerin şiir olup olmamamsı, dünden gelen şiir eğrisine organik bir ilinti gösterip göstermemesine de bağlıdır (I/136, 137).Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Şimdiki Şairler: Bugünkü şiirle biraz ilgisi olanlar görmüşlerdir ki şimdiki şairlerin büyük bir kısmı karşımıza dünkülerine benzemeyen, dünkülerini bozan “yeni” kuruluş biçimleri ile çıkıyorlar. Bunun bir sebebi, anlatmak istedikleri özlerin yenilik ve inceliklerinin hakkını verebilmek, onları daha etkili bir biçimde anlatılmamak kaygısıdır (I/141). Bkz. Yeni Şiir; Çağının Şairi; Edebiyattan Anlamak.

Tekrar, Tekrarlama: Bkz. Şairin İletmek İstediği Şey; Klişe Unsurlar.

Toplamsal Anlam: Biçim, ana ve yardımcı kelimelerin yan yana gelmesiyle kurulur. Her kelimenin bir anlamı, bir görevi olduğuna göre, yan yana gelen anlamların kurduğu bir toplam anlam vardır. Birlikte bir bütün kuran bir kelimeler dizisinde bir kelimenin birden çok anlamı tol alabiliyorsa, toplamsan anlam da birden çok olabilir (I/127).

Toplumdışı Varlık(lar): Bkz. Şair.

Uygarlık ve Edebiyat: Bkz. Çağdaş Olmak, Çağdaşlık; Edebiyat, Kurulan Şey.

Yalnız Kendisi İçin Yazan Şair: Yalnız kendisi için yazan, kafasında tasarladığı, y da özlemini duyduğu bir okuyucusu olmayan şair, bizim tutumumuzdaki varsayımlar çevresi içinde, iyi şair sayılmaz (I/131).

Yeni Şairler: Yeni diziliş biçimleri ile ortaya çıkan “yeni şairler” vardır. Bunların yaptığı, eski diziliş biçimlerini zorlamak, bozmak, deforme etmektir. O.Rifat’taki gibi “anlamı şarta bağlı” deformasyonlar ile en çok E. Ayhan’da rastlanan “global” deformasyonlar da sintaks biçimi başlığı altında ele alınabilirler (I/142). Bkz. Şiirdeki Sintaks.

Yeni Şiir: Şair istediği istemediği her şeyi yazabilir, yazarken her mantığı kullanabilir, yeter ki yazdığını okuyucuya iletebilecek yolu, tekniği bulsun. Bizce, yeni şiirimizin imtihanı da burada (I/166). Bkz. İstengen Şiir.

Yeni Şiirin Niteliği: Yeni şiirin ağır basan bir niteliği araştırmacılık olduğundan, gelişmenin ardı gelmiyor. Bu yüzden yeni şiir üzerinde konuşmak güç oluyor (I/132).

Yenici Olmak: Etkililik niteliği bir de “yenici olmak” suretiyle kazanılabilir. Bunların da çeşitleri vardır: (a) O güne kadar şiirde kullanılmayan, kullanılmaktan kaçınılan kelimeleri şiire sokmak. Bunlar ayop kelimeler olabileceği gibi, sesçe çirkin, ağızdan çıkması güç kelimler de olabilir. (b) Yeni kelimeler türetmek. (..) (c) Kullanılagelen kelimelerin biçimini bozarak yeni kelimeler yapmak, deformasyona gitmek (I/141). Bkz. Biçim. Kelimelerin Biçimi; Biçimde Değişiklik Yapmak.

Yenide Özlenen: Yeninin gelişip yayılması, sonra da daha başka bir yeniye çıkış noktası hazırlayacak kadar olgunluk ve kişilik kaznması: budur özlenen (II/80).

Yenilik Kavgası: Bkz. İyi Şiar.

Yük (Öz): Yük veya öz deyince anlam, kavram, kurartı, tasartı, olgu, yaşantı, ruh hali gibi unsurlar giriyor. Buna bazı hallerde “gerçek” de denilebilir (I/173).

Yükün Estetik Olması: Bkz. Niyet.

Zihinsel Yük: Zihinsel yük, yani düşünç ya da kurartı, nesneler, kavramlar ve durumlar arasındaki mantıksal ilişkileri ortaya koyan ve duyusal-duygusal boyutu sıfır olan akılsal bir üründür (I/134). Bkz. Deyimlerin Olgularını Yüz Olarak İncelemek.
—
(*) Bu sözlükçe, Hüseyin Çöntürk’ün Çağının Eleştirisi Deneme-Eleştiri (YKY yayınları, 1. Baskı, İstanbul, Ocak 2006) adlı kitaptan alıntılanarak hazırlanmıştır (YKY yayınları,1.Baskı, İstanbul, Ocak 2006). Bu haliyle tamamlanmış değildir.
(**)Madde sonlarında parantez içerisinde belirtilen sayılardan ilki (Romen rakamı ile yazılan) Çağını Eleştirisi adlı kitabın cildini, diğer sayı ise sayfa numarasını belirtir.

Alışveriş Merkezinin Poetikası: Kelimelerle şiir yazan şair / poetika ise bunun karşısında, hayatın kendisini umutla saplantı hâline getirmiş ve alışveriş merkezinin poetikasının gerisinde kalmış, kozmopolit bir maymundur (15)(**). Bkz. Kelimelerle Yazılan Şiir; Şiir Beklemediğimiz Yerlerden Gelmekte.

Bakmak-Görmek: Bakmak eksik bir deneyimdir, görmek ise bu deneyimi olabildiğince az ertelemek, sonuna kadar bakılan şey ile aradaki mesafeyi şey yönüne doğru kısaltmak ve deneyim yönünde uzatmak demektir ki bu da hazdır. Sonuçta modernin göz ile ilgili deneyimi de budur. O şeye uzaktan bakmak ya da bakmanın yollarını aramaktır (22).

Basılı Kültür Şiiri: Basılı Kültür Şiiri, liriğin ve epiğin hiçbir sözlüğe gerek kalmadan ya da tamamen “neoloji”ler yolu ile üretilmiş ve kendi-için hâli olarak şiirin gövdesi olan şiirdir ( 49). Bkz. Sözlü ve Yazılı Kültür; Görsel Şiir.

Ben: Ben, zaman içinde durağan değildir ve eğer yaşam, biraz zamanla ilgili bir kurgu ise, bu tasarımın bir yerinde ben de özünde “ben”in gizil gücünü taşıyarak değişecektir; ama hep “ben” olarak kalacaktır. Burada ben ketum bir bireyciliğin diğerlerini hiçe sayan yapısı değil, farklı olmanın, vatandaş kimliği altında bile farklı olmanın göstergesidir. Bu ben, İsmet Özel’i doğurabilmiştir ve Turgut Uyar’ın büyük kente yolculuğu, İsmet Özel’de o beni haykırır. Bu bendir ki şairi diğer benlerden senlerden avaz avaz ayırır (78, 79). Bkz. Ben-İsyan.

“Ben” sakatlanmış ve bir o kadar da saf dışı bırakılmış bir zamirdir (82).

Ben-İsyan: Diğerini tanımak için, karşılıklı tanımak için, benin bir şeyleri ister hâle gelmesi gerekmektedir. Öyleyse söylem, özellikle isyan söylemi, basitçe isteyen benin isteğinin ifadesi ve onun diğerlerine (sen, o, onlar) iletilmesidir. Bir mesajlaşma işlemidir, bağlamların zaman-dışı tutulduğu bir işlem olarak isyan, şiirin ya da şairin yegâne bildirisidir (79).

Bin Dokuz Yüz Doksan Sonrası Şiir: 1990’lardan sonra, özellikle “iyi şiirin” “kötü şiiri” kovacağını düşünen birçok kuşak büyük bir yanılgıya uğradı. Kendilerini merkeze ve merkezin değerlendirme gücüne ve yetkisine sahip gördüklerinden belki, muğlâk ve her şeyi “tüketim” amacı ile önümüze sunmaktan çekinmeyen popüler kültür araçlarını pek dikkate almadılar belki (123). Bkz. Eleştirmenimiz ve Şiirde Tercih.

Commucication, Ortaklanma: Bkz. Sözlü ve Yazılı Kültür.

Dıranas’ın Dehası: Dıranas’ın dehası belki de fizik ötesi bir ürpermeye (cezbe) göz atmak, bundan korkmamak ve ona kendisini teslim etme cüretinde yatmaktadır (51).

Dıranas, bir şey yapmıştır, bir şeyleri “daha” çıkarmıştır. Aşk, pişmanlık, çiçekler, bahar, yaz, mevsimler, bildik görüntüler arasındaki enerjilerin hepsi çıkacakken bir başka şey daha çıkar bu domurmuş; ama hesaplı ritmden: “Sen” (52).
Edebiyat Şebekesi: 1. Masaüstü yayıncılıkta kullanabileceğiz ücretsiz bir yazılım:Örneğin Open Office Türkçe; 2. Kendi okur kitlenize ulaşmanızı ve onların da size ulaşmasını sağlayacak bir web sitesi; Örneğin www.blogcu.com; 3. Yazarlarınızın işlerini, şiirlerini, fikirlerini sunabileceğiniz bir dergi formatı; Örneğin a4 boyutunda bir kâğıt. 4. İletişimi başlatmak için kullanabileceğiniz bir posta kutusu adresi: PTT’den alınabilir. 5. Yayınlarınızı çoğaltmak için bir fotokopici ya da ucuz bir yazıcı. Örneğin Lexmark serisi ya da Xerox; 6. Yayınlarınızın maliyetini karşılamak için okurdan istenecek destek; Örneğin pul parası, zarf parası vb. gibi toplu olarak ve bir kerede.
Özetle bütün bunlar, bir edebiyat şebekesi oluşturmanız ve bunu yerel olarak devam ettirmeniz için yeterli şeylerdir (151, 152). Bkz. Küçükbaş Yayıncılık.

Eleştirmenimiz ve Şiirde Tercih: Kocaman camileri, devasa kümbetleri vs. dikebilen mimari zekânın yerini alan şey, eleştirmeye ve manipüle edilmeye o kadar açıktır ki. 90 sonrası edebiyatının bunu “gönül yarası” ya da ”yürek yarası” olarak taşıdığını gördüğümde, artık sanat ile gerçeklik arasında herhangi bir bağın kurulabileceğinden o kadar kuşkuluydum ki ya neo-epikte karar kılacaktım ya da lirik şiirin en ağdalı kanonlarını “şaheser” diye okurlara satacaktım, poz vermekten de çekinmeyerek. Eleştirmenimiz o kadar acizdir ki entropik bir yayılışın izlerini gösteren Tini bir türlü soluyamaz, her şey parçadır çünkü ya da kimlikler fazla katıdır (9,10).

Epik Şiir, Şair: Bkz. Sözlü ve Yazılı Kültür

Estetik Olanın Yarılması: Xerox fotokopi makinesi ile 1900’dan önce tanıştım. Kırtasiyelerin o eski püskü makinelerinden birinde harika “gürültülü kâğıtlar” görmüştüm. Bunlar aşırı yanmış ekmek gibiydiler. Makine eskidiği için artık “mükemmel kopyalar” üretemiyordu. Kendisine verdiğiniz –örneğin daktilo edilmiş şiirlerin- orijinalleri, kendi hataları ile işaretliyordu. İlk dönem ödevi kapağımın, bu yıpranmışlık etkisi ile mükemmelleştiğini gördüğümde, benim için “estetik” alan çoktan yarılmıştı (5).

İsmet Özel’in Poetik Sözlüğü (*)

“Dünyaya ne halimiz varsa görelim
diye gelmedik; dünyaya gelişimiz
halimizin ne olduğunu öğrenelim diyedir.
Şiirle halimin ne olduğunu merak ettiğim
için meşgul oldum” İ.Ö.

Açıcı Olmalı Şiir: Günümüz Türkiye’sinde yayın alanını kaplayan şiirleri önceden hazırlanmış ve defalarca uygulanmış formüller içinde kalan, tanımlanabilir ufuklar içinde kalan ve en önemlisi bir başka yazılı metne ‘tercüme edilebilir’ cinsten şiirlerdir. Oysa ülkemiz Batılılaşma sürecine girdiğinden beri şiir hayatımızdaki yerini edebiyat ve toplum meseleleri karşısında açıcı (Arapçası fâtih) olmakla kazanmıştı. Bugün yine bizim için önemini koruyacaksa, bize yeni bir bilinç alanını açmakla bunu başarabilir (2006; 42, 43).(**)

Açık Anlatım: Düz ya da açık anlatım bizi şiirselden kurtarıp şiire götürebilir. Şiire özgü öğeler unutulur da bu kez özenci (amateur) felsefe yapılmaya kalkışılırsa götürmeyebilir de. Ama açık anlatım gidilmesi zorunlu bir yoldur, yoksa bu otuzbirin insanı irdelemeden sürüp gideceği vardır (2006; 23).

Asalak Şiir/Şair: Günümüzde yayın alanını kaplayan şiir asalaktır. Yalnızca başka gövdeden beslendiği için değil, aynı zamanda köklerini halkın içine salmadığı, intellect’in baskısı altında ezildiği için böyledir. Şiirdir diye sergilenen metinlerin eskitilmiş anlatım imkânlarını yağmalanması sonucu ortaya çıktığını kim gözden gizleyebilir? Şiirin gürlük döneminde birçok şairin belirli bağlamlarda kendine özgü kıldıkları kelimeler fütursuzca tekrarlanmakta, mısra tekniği sanki birçok şairi özgün kılmamış gibi anonimleştirilmektedir. Bir bakıma verilmiş örnekler üzerine alıştırma yapılıyor gibi. Yenileştirici tekniğiyle göze çarpan şairle karşı karşıya değiliz (2006; 39).

Şairler kendi işlevlerini ancak hiçbir “düşünsel” metnin yüklenemeyeceği ağırlıkta bir sorumluluğu omuzladıkları zaman yerine getirebileceğini ileri sürseler, karşılarında politik-felsefî-bilimsel bir cephenin kurulacağını ve bu cephenin tehditkâr bakışları altında soğuk terkler dökeceklerini biliyorlar (2006; 39).

Türk şirini aydınlar katında gözden düşüren, sonra da asalaklaştıran etken edebiyat dışı, şiir dışıdır. Şiir dışı bir etkenin şiiri köklüce etkilemesinde bir yanlış yok. Elbet şiir, kendisi olmak için kendinin dışına çıkar. Budur ki şiiri “artistik bir gösteri”imiş gibi nazım içinde tıkanıp kalan bir söylem olmaktan kurtarır. Nitekim, Türkiye’de şiir önemini toplumun kavrayış tarzının geride bırakılması düşüncesi doğduğu zaman kazanmıştır. Şiir önem sahibi olduysa bu, ülkemiz insanının kendine kimlik arayışına dolaysız bir araç olabildiği içindir (2006; 40).

Son on yılda asalaklaşan Türk şiri, edebiyat dışı, şiir dışı etkenlerin yanı başında, o etkenlerle baş edebilecek ağırlık ve güçte bir söylem getirememekten ötürü asalaklaşmıştır (2006; 40).

Türk şiirinin bugün parazit olduğunun en belirgin kanıtı şairlerin ait oldukları ideolojik kampın ve uzlaşma çevresinin düşünsel şemsiyesi altında bulunuşlarıdır. Yani şiir kendi gücüyle değil, toplumsal bir konumun kirasıyla geçinebilmekte, şiire yabancı olan (hatta düşman olan) bir gövdede asalak yaşamaktadır. Şair de gerçek yerinde değildir bugün. Saymaca (conventionnel) şiiri “kıvırabile” bir profesyoneldir artık (2006; 55, 56).

Atılım, Türk Şiirinde Son Büyük: Bkz. Türk Şiirinde Son Büyük Atılım.

Avant-Garde: Kurumlaşmanın, genel-geçer yargılara ödün verilerek öncü (avant-garde), yani henüz genel bilinç düzeyinde yankısını bulamayacak kadar esas meseleye yaklaşmış bir şiirsel ses (2006; 41).

Lale Müldür’ün Poetik Sözlüğü (*)
 

Ahmet Güntan: Camlı bir köşkte, kendini kalbinden vuran şair (38).

Geometrik bir zekâ, bir mimar bakışı belki, olağanüstü yapı dizeleri. Nietzsche’ye göre; mimar ne Dionizyak’tır, ne Apollonisyen. Artistik dışavurum arayan, dağları yerinden oynatan ‘Güçlü İrade’yi temsil eder. Gurur, ağırlık ve yerçekimine karşı zafer ve güç sistemi kendini bir yapıda görünür kılar. En yüksek güç ve güvence duygusu, ifadesini ‘görkemli stil’de bulur. Kendini ispata çalışmaya bir güç, hoşa gitmeye çalışmaktan hoşlanmayan, kendi içinde dinlenen, yasalar arasında bir yasa: görkemli bir stil’le kendinden konuşan şey…İşte budur (39).

Ahmet Güntan’ın Şiiri: Durumların şiiri. Stituasyonist şiir; karşı-durumların şiiri (39).

Sentaktik süslerden arınmış somut şiir, yapı blokları gibi; net, bütün, kendinde… Kristal bir ytong gibi. Yetkin bir daire ya da elips gibi. Bir şeyler çıkarıp bir şeyler ekleyemezsiniz. Somut ve dışbükey bir şiir. Yalnızca içerdiği gizem içbükey. Ve gizemi kendine eşit, çünkü monoton yapı blokları üzerine nasıl gizemli şiir kurulur? Şiir çıkarılacak hiçbir şeyin kalmadığı bir durumdan nasıl şiir çıkarılır? Bunun kimyasal formülleri dışarıda mıdır, içeride mi? Bu biraz 21. yüzyıl şiiri. Gelecek olan zarif metropollerin şiiri. Ölmekte olan doğa üzerine bir eleji…. O kalıtımsal şair hastalığı; romantizm üzerine alaycı ve dokunaklı bildiri… Bir zamanlar varolan, şimdi yitirilen ve yalnızca şiir alanında da olsa bir şekilde yaşamayı sürdürmesi gereken şeyler üzerine büyüteç (39).

Antimadde-Şiir:  Hem öylesine yanımızdaki zaman, bir süre sonra yağmur her şeyi silecek ve ancak o zaman şiiri dinlemek mümkün olacak. Şimdilik siyanür kokluyor ve kokain kelimelerle konuşuyoruz. Sürükleniyor ve resmi dünyanın dışında dansetmesini öğreniyoruz. Sevecenlik martıkemiği maskesini uzatıyor ve tüketim toplumunun antimaddesi şiir, beliriyor karanlık bir ışıkta (27).

Bayağı Sözcük: A) Bayağı sözcük yoktur. B) Bayağı olarak nitelendirilen sözcüklerin de şiirsellik kazanmasını şiirin ultra momentum’u olarak görüyorum. C) Edebiyat her zaman bireyseldi. (55).

Ben Başkasıdır: (..)Rimbaud sorunsalı açımlar ve şöyle der: “Bir şair olduğumu çıkardım. Bu hiç de benim suçum değil. Çünkü ben başkasıdır… Şair uzun, müthiş ve hesaplanmış duyu karmaşaları yoluyla kendini bir vizyonere eşler. Dile getirilmez işkence… Hasta adam olur, bir suçlu, bir lanetli ve yüce bir bilge olur; bilinmeze giriş yapar.” Ne ki sonuçta Foucault’nun dediği gibi dünya kendi değerini onlarla ölçer. İmdi şairlerin önüne çıkan soru şu: “Bütün bunlara değer mi? Değmez bana kalırsa fakat ne müthiş bir onur! (63).

Bireysellik: Edebiyat her zaman bireyseldi. (55).

Bir Şiirin Oluşumu: Çok çeşitli biçimlerde gelebiliyor şiir. Kimi zaman üzerinde on yıl düşündüğünüz bir konunun çözümlenmesi olarak ortaya çıkıyor. Kimi zaman da bir fizik formülünü gördüğümde “Bu bir şiir” diyebiliyorum. Önemli olan neyin benim dünyama ait olduğu. Ben sürekli kafamın içinde yaşayan biriyim. Bu anlamda bana teğet geçen şeyleri her an bu bir şiir olabilir ya da olamaz diye tasniflerim. Yarı bilinçli yarı bilinçsiz bir mekanizma var. Böylelikle şiir sonsuz sınıflandırma işlemlerinden sonra ortaya çıkıyor. Birleştirici olan tek şey üslup galiba. Ama şiir yaşanan ve ifade edilemeyen bir şey. Şiirin ille de yazılması gerekmiyor (72).

Bugünkü Şiir: Bana en yakın gelen Hölderlin’in görüşü. Şiirsel (Poetique) Grekçe, ‘bir şey yapmak, üretmek’ anlamına geliyor. Bir kökü de, ‘göstermek, bir şeyi görünür kılmak’ anlamında. Şiirleştirmek, işaret kiplerini görünür kılmaktır, Hölderlin’in kullandığı anlamda. Hölderlin ve Mallarme şirin özü üzerine yazmışlardı. Düşüncelerin üstüne düşünmüşler, şiir üzerine yazmışlardı. Bugün artık sözler imledikleri şeylerle bağlarını koparmışlardır. Dolayısıyla herhangi bir konu üzerine yazmak yani bir amaç, bir nesne uğruna yazmak bana komik görünüyor. Nesnesiz bir dil ya da metnin verdiği keyif ancak bu kadar (51).

Dünya Çapında Şiir: Bugün Türkiye’de dünya çapında bir şiir mevcuttur ve halen de yazılıyor (28).

Hatırlamak: Şiirin süregelmesi, gizin saklanmasına bağlı. Bütün şairler unutturulan bir gizi hatırlamak için yazar. Gizi hatırladıkları zaman ne olur? Galiba çok daha ciddi başka bir gerçekliğe kayıyorlar. Evet, Türkiye’de biz mazlumlara unutturulan bir çok şeyler var, ama artık hatırlamaya başlıyoruz (59).

Hedef Yoktur Şiirde: Hedef diye bir şey yok. Bir şiir yazayım da şunlar şunlar olsun diye yola çıkılmaz. Her şey çok spontan bir biçimde olup biter. Sonra o metin nereye gider o ayrı mesele (63).

İki Binli Yıllarda Şiir: Tam bir şey söylemek mümkün değil. Her şey çok iyi olacakmışçasına götürmek lazım. Başka yol yok… Başka yol yok; çalışmaktan başka. Bir de bildiğim kadarıyla ileride Batı’da yaratıcı işlerden ve operatör doktorlardan başka meslek kalmayacağı çünkü bilgisayarlar hepsini yapabiliyor. Üstelik çok kısa bir zaman içinde diyorlar (65).

Kalıcı Olanın Yerleştirilmesi: “Dasein”a expose olan şair kendi psişik deneylerinden çok, tam tersine aşırı dışsallıkta aşırı güçlü bir Varlık’ın, Tanrı’nın fırtınalarına açıktır. Gök gürültüsü ve yıldırım tanrılarının diliyse; şair bu dille bağ etmeye çalışan, insanların Dasein’ında ona bir yer bulmaya çalışan kişidir. Bu anlamda şiirselleştirmek tanrıların işaretlerini algılamak, sonra onları aktarmaya çalışmaktır. İşaret etmekse yerini belli etmekten çok, veda eden iki insanın yaptığı gibi uzakları yakın kılmaktır. Şiir kalıcı olanın yerleştirilmesidir. Gündelik hayat bu bağlamda gerçek-dışıdır. İşaretleri bir yapı ustası gibi biçimlendiren şairler kimse farkına varmadan, kalıcı olanı dilin içine yerleştirirler. Günümüzde saf kalan belki de tek uğraş (51).

Kıraç Dünya-Şiir: İçinde yaşadığımız kıraç dünya çok az şiir alanı bıraktı.  Ama bu kıraç dünya bile bir serapa, bir ütopyaya hatta yaşanılası güzel bir yere dönüşebilir, bir şairin her şeye kadir ellerinde (39).

Kıvanç Olarak Şiir: Şiiri bırakmak bana hiçbir şeye mal olmaz, kafamı dinlemekten başka. Biraz hikmet olsun diye yapıyorum biraz da hayatta yapabildiğim en iyi şey olduğu için. Daha enteresan bir şey bulduğum anda bırakabilirim onu, ama geriye dönüp baktığımda muhakkak ki büyük kıvancım olarak şiirim kalır (63).

Kritik Günler ve Şiir: Kritik günler yaşıyoruz. Önümüzdeki yıllarda Türkiye ya kitap yakılan Pakistan boyutunda kalacaktır ya da nesli tükenmeye yüz tutan güzel ve haklı insanlar ortadan kaldırılmazlarsa –yani bu insanlar her şeye ve kendilerine rağmen direnmeyi ve ayakta kalmayı sürdürebilirse- Türkiye’den bir Doğu-Batı sentezi çıkacaktır. Bugün Türkiye’de dünya çapında bir şiie mevcuttur ve halen de yazılıyor. Bütün yıpratma ve yok etme mekanizmalarına rağmen şairler ortadan kaldırılamıyor ve Türkiye’deki genç şiir de, eski şiir de kutupsal önem taşıyor. Şiir krizde değildir ama hayatımız krizde! Ne kadar az mutlu insan var… (28)

Kriz: Kriz geri kalmaktan doğar. İleri gitmekten kriz doğduğu görülmemiştir (64).

Kuşak: Ben bu kuşak olayını anlamıyorum. Bilmiyorum da. Benim bildiğim bir kuşak vardı. O da “68 kuşağı”ydı. Onları biraz tanımış olmakla gurur duyuyorum o kadar. Bu kuşaklar arası hoşgörüsüzlüğü de anlamıyorum ben. Benim için dünyada iyi ve hoş insanlar avr; ama yetmiş ama yirmi yaşında olsun.(..) Hele şairlerin yaşı kuşağı olamaz eğer bir şairse.(..) Otoriter yapı kırılmıştır ve daha da kırılacaktır.(..) Kimsenin peşinden ‘tanrı’ diye gidilemez. Zaten artık Leonardoların sonu tükenmiştir. Bilgi çok gelişmiştir çünkü.(61).

Lale Müldür: Kendimi tanımlamaktan hoşlanmıyorum. En fazla, sürekli yapmak istediğini yapan biri olarak tanımlayabilirim. (..) İstediğim bir şeyi elde edemiyorsam ilkin kendimi sorgularım.Belki de biraz şanslıyımdır. Ama şans olayına da pek inanmıyorum. Şöyle: her an hep olması gereken oluyor. (..) Niçin yazmaya başladığımı bilmiyorum. Ne zaman başladığım da önemli değil. Ama şöyle bir duygu; kitabıma bakınca “Bu benim” diyorum. Belki de tam olarak kendim olabildiğim tek yer…(..) Ben şiire hiçbir amaç gütmeksizin çok saf bir şekilde başladım. Öyle de götürdüğümü sanıyorum. Ama bu benim saf biri olduğum anlamına gelmez(70).

Çok az insan kendisini seviyor. Çok az insan kendisine bakıyor. Tıpkı bir çiçeğe bakar gibi. Ben 24 saat boyunca içinde yaşadığım mekânı neresi olursa olsun kendimin kılmaya çalışıyorum. Örneğin akşamüstü bir tören gibi çay içerim. Eşlik eden olsun olmasın. En sevdiğim zaman sabah ilk kalktığım ve gece yatmadan önceki zaman dilimidir. Çünkü gerçekten bana ait. Kendimle ve kafamın içinde yaşamaktan korkmuyorum (71).

Modern Zamanlarda Şiir: Şimdi, bu modern zamanlarda, şiirsel bir şey bulmak için kötücül bir dehaya ihtiyaç var. Ve yüreğe, antik savaşçıların paha biçilmez yüreğe ihtiyaç var, şiirin bakir ormanlarına girebilmek için ki; karanlığın yüreğidir orası (40).

Murathan Mungan: Murathan Mungan (..) medya olayını iyi kullanmıştır(..) Birçok yorumun aksine Murathan Mungan gerçek Türk Punk şiirini yazmıştır (64).

“Mutsuz Bilinç”-Şair: Tanrıların kaçışı, kutsallığın da ortadan kalkmasını getirmez(..). Yine de büyük çoğunluk, büyük şüphecilerden daha kolay baş edebilir bu dekadans duyguyla. Dasein’daki bu yırtılışın, parçalanışın bilincine “mutsuz bilinç” adını veriyor Hegel. İşte artık kimselerin dinlemediği şair, bütün yıkılmışlığına rağmen herkesin sesi olarak, böyle bir noktada, öyle acil bir noktada duruyor (52).

Nesnesiz Dil-Şiir: Bana en yakın gelen Hölderlin’in görüşü. Şiirsel (Poetique) Grekçe, ‘bir şey yapmak, üretmek’ anlamına geliyor. Bir kökü de, ‘göstermek, bir şeyi görünür kılmak’ anlamında. Şiirleştirmek, işaret kiplerini görünür kılmaktır, Hölderlin’in kullandığı anlamda. Hölderlin ve Mallarme şirin özü üzerine yazmışlardı. Düşüncelerin üstüne düşünmüşler, şiir üzerine yazmışlardı. Bugün artık sözler imledikleri şeylerle bağlarını koparmışlardır. Dolayısıyla herhangi bir konu üzerine yazmak yani bir amaç, bir nesne uğruna yazmak bana komik görünüyor. Nesnesiz bir dil ya da metnin verdiği keyif ancak bu kadar (51).

Nilgün Marmara: Sembolik düzene, sosyale karşı koymak için travmatik bir süreç gerekiyor: hiçbir belirten, hiçbir öteki, hiçbir ayna ve hiçbir ‘Anne’nin doyuramadığı ölüm içgüdüsüne tanıklık eden. ‘Poetik’ ise; sembolik’e karşı koyan ama onu saran bir süreç. Şiir praksisi, bir yokluğun, özlemi duyulan bir yok-nesnenin aranışından, ölümden ve dilden kaynaklanır. İç içe geçmiş bu süreçlerin, birbiri ardından kaydettiği gözle görülmez sarsıntılarda, bu sarsıntıların umarsız bir noktasında Nilgün Marmara’yla karşılaşıyoruz (32).

Poetique: Bana en yakın gelen Hölderlin’in görüşü. Şiirsel (Poetique) Grekçe, ‘bir şey yapmak, üretmek’ anlamına geliyor. Bir kökü de, ‘göstermek, bir şeyi görünür kılmak’ anlamında. Şiirleştirmek, işaret kiplerini görünür kılmaktır, Hölderlin’in kullandığı anlamda. (51).

Poetik Süreç: Poetik’(..); sembolik’e karşı koyan ama onu saran bir süreç. Şiir praksisi, bir yokluğun, özlemi duyulan bir yok-nesnenin aranışından, ölümden ve dilden kaynaklanır. (32).

Seksenli Yıllar: 80’li yıllarda önemli bir şiir hareketi oldu: Şiir Atı Hareketi”. Birçok açıdan önemli ve oksijen getirici bir kareket olmasına karşın, 80’ler zamanına senkron bir biçimde cool kalmasını bilmiştir. Çünkü şimdi kim ortaya çıkıp “Her şeyi biz biliyoruz, siz hepiniz yanlışsınız” diyebiliyor? Doğru bildiğimiz bir çok şeyin yıkıldığını görmedik mi? (62).

Sembolik Düzen ve Poetik: Sembolik düzene, sosyale karşı koymak için travmatik bir süreç gerekiyor: hiçbir belirten, hiçbir öteki, hiçbir ayna ve hiçbir ‘Anne’nin doyuramadığı ölüm içgüdüsüne tanıklık eden. ‘Poetik’ ise; sembolik’e karşı koyan ama onu saran bir süreç. Şiir praksisi, bir yokluğun, özlemi duyulan bir yok-nesnenin aranışından, ölümden ve dilden kaynaklanır. (32).

Sözcükler İçeriklerinden Boşaltılmıştır: A)Bütün dillerdeki bütün sözcükler içeriklerinden boşaltılmıştır. Aynı şekilde susmanın da bir anlamı yok çünkü onun da içi boş. B). Şiirsellik, evet, maalesef, gebermiştir. Ama geberten kim? Esas soru budur (58).

Şair: Kireçli harcını havanında ya da geçmiş yaşantılarının laboratuarında karıştıran şair, zamanımızın Dr. Morison’udur(..). Çünkü şimdi, bu modern zamanlarda, şiirsel bir şey bulmak için kötücül bir dehaya ihtiyaç var.Ve yüreğe, antik savaşçıların paha biçilmez yüreğe ihtiyaç var, şiirin bakir ormanlarına girebilmek için ki; karanlığın yüreğidir orası (40).

Sahici bir şiirsel kafa, bazı durumlarda çok tehlikeli olabilir –bu yüzden şairler dinlerden ve devletlerden kovuldu. Onlarda istenmeyen öğe kısaca güçleriydi diğer güç mekanizmalarını rahatsız edebilirlikleriydi. Evet, nazikçe girmeyin o hayırlı geceye. Tam sizi vurduğu yerde, kendi ölümcül yaranızı görebilirsiniz çünkü…(40).

Arzular ve itkiler, şairi ‘tuhaf olana’ yani ‘öteki dil’e iter (53).

Şiirin süregelmesi, gizin saklanmasına bağlı. Bütün şairler unutturulan bir gizi hatırlamak için yazar. Gizi hatırladıkları zaman ne olur? Galiba çok daha ciddi başka bir gerçekliğe kayıyorlar. Evet, Türkiye’de biz mazlumlara unutturulan birçok şeyler var, ama artık hatırlamaya başlıyoruz (59).

Evet, bütün şairler kehanet dili ile konuşur, yıldırım hızıyla hakikate inerler (66).

Şair, seçen bir kişidir, bir öznedir (74).

Şair Olma İhtirası: (..) En sessiz en alçak tonlu şiirler bile dipte derin ihtirası simgeler. Şair olma ihtirasıdır bu; yaratıcı olma, iz bırakma, sonsuza kalma… İnsanların talim ettikleri çoğu zavallılıktan daha yüce bir ihtirastır belki, ama son noktada o da trajiktir (64).

Şairlerin Önüne Çıkan Soru: (..)Rimbaud sorunsalı açımlar ve şöyle der: “Bir şair olduğumu çıkardım. Bu hiç de benim suçum değil. Çünkü ben başkasıdır… Şair uzun, müthiş ve hesaplanmış duyu karmaşaları yoluyla kendini bir vizyonere eşler. Dile getirilmez işkence… Hasta adam olur, bir suçlu, bir lanetli ve yüce bir bilge olur; bilinmeze giriş yapar.” Ne ki sonuçta Faucault’nun dediği gibi dünya kendi değerini onlarla ölçer. İmdi şairlerin önüne çıkan soru şu: “Bütün bunlarta değer mi? Değmez bana kalırsa fakat ne müthiş bir onur! (63).

Şiir: Şiir kalıcı olanın yerleştirilmesidir. Gündelik hayat bu bağlamda gerçek-dışıdır. İşaretleri bir yapı ustası gibi biçimlendiren şairler kimse farkına varmadan, kalıcı olanı dilin içine yerleştirirler. Günümüzde saf kalan belki de tek uğraş (51).

Şiir entelektüel anlamda vahşi bir yol, yırtıcı bir kimlik…(74).

“Şiir Atı Harketi”: 80’li yıllarda önemli bir şiir hareketi oldu: Şiir Atı Hareketi”. Birçok açıdan önemli ve oksijen getirici bir kareket olmasına karşın, 80’ler zamanına senkron bir biçimde cool kalmasını bilmiştir. Çünkü şimdi kim ortaya çıkıp “Her şeyi biz biliyoruz, siz hepiniz yanlışsınız” diyebiliyor? Doğru bildiğimiz bir çok şeyin yıkıldığını görmedik mi? (62).

Şiir Geleneklerine Mesafeli Olmak: Peşinde olduğum her şey herhangi bir şiir geleneğinin içinde yer almak değil zaten. Temel yasaları, dünyadaki kodları araştırıyorum ben. Dünya şifre ile yazılan yazı ise; bütünündeki ve detaylarındaki kodun çözülmesi için şiir, yollardan ancak birini gösterir (52).

Şiir Praksisi-Kaynaklar: Şiir praksisi, bir yokluğun, özlemi duyulan bir yok-nesnenin aranışından, ölümden ve dilden kaynaklanır. (32).

Şiir praksisi erotik bir etkinliktir. Arzular ve itkiler, şairi ‘tuhaf olana’ yani ‘öteki dil’e iter (53).

Şiir-Giz: Şiirin süregelmesi, gizin saklanmasına bağlı. Bütün şairler unutturulan bir gizi hatırlamak için yazar. Gizi hatırladıkları zaman ne olur? Galiba çok daha ciddi başka bir gerçekliğe kayıyorlar. Evet, Türkiye’de biz mazlumlara unutturulan birçok şeyler var, ama artık hatırlamaya başlıyoruz (59).

Şiir ve Şair: İçinde yaşadığımız kıraç dünya çok az şiir alanı bıraktı.  Ama bu kıraç dünya bile bir serapa, bir ütopyaya hatta yaşanılası güzel bir yere dönüşebilir, bir şairin her şeye kadir ellerinde. Hiçbir şey o ellerden kaçamıyor gibi –en azından temkinli bir tartma olmaksızın. Her şey mükemmel bir suç gibi planlanıyor seçilmiş kurbanın yüreğine inmek için ki; bu kurban, kimi zaman yitik bir sevgilidir, düşsel bir okurdur ya da şairin kendisidir, kurban ve cellat olarak…Bu mükemmel suçun uzamı ilkin şairin, insan yaşamında sonra onun insan-ötesi aklında belirir, şiirin o belirsiz av alanına kuyruklu bir yıldız gibi düşmek için. Ve yürek, yalnız bir avcıdır orada…(39).

Şiir Yazmak: Şiirin süregelmesi, gizin saklanmasına bağlı. Bütün şairler unutturulan bir gizi hatırlamak için yazar. Gizi hatırladıkları zaman ne olur? Galiba çok daha ciddi başka bir gerçekliğe kayıyorlar. Evet, Türkiye’de biz mazlumlara unutturulan bir çok şeyler var, ama artık hatırlamaya başlıyoruz (59).

Şiiri Bırakmak: Şiiri bırakmak bana hiçbir şeye mal olmaz, kafamı dinlemekten başka. Biraz hikmet olsun diye yapıyorum biraz da hayatta yapabildiğim en iyi şey olduğu için. Daha enteresan bir şey bulduğum anda bırakabilirim onu, ama geriye dönüp baktığımda muhakkak ki büyük kıvancım olarak şiirim kalır (63).

Şiiri Sürdürmedeki Zorluklar: Ben ve başka birçok arkadaşım şiiri neden sürdürdüğümüzü kendimize ve birbirimize hergün yeniden soruyoruz. Şiir yazmayı sürdürsek bile basmanın pek bir anlamı kalmamış gibi. Bu işten maddi çıkar zaten beklemiyoruz. Şairlik bir tür keşişliktir, bunu her şair daha işe başladığında bilir. Denebilir ki; şiirin getirdiği ün de bir çıkardır ama günümüz Türkiye’sinde sanatçılara çok pahalıya patlıyor.  Burada kendi alanında olumlu bir şeyler yapmaya çalışan insanlara ün, kirli bir eldiven gibi giydiriliyor. Dewnilebilir ki; bir sanatçının başarı oranını, hakkında yapılan dedikodu oranından çıkarmak mümkündür. Hele hele taviz vermek istemeyen bir kişiye bu, ruhsal sağlığı da tehlikeye düşüyor demektir. Çünkü inanılmayacak derecede bir düşmanlık ve şiddet politikasıyla karşılaşabilir (27).

Şiirin İlle De Yazılması Gerekmez: Çok çeşitli biçimlerde gelebiliyor şiir. Kimi zaman üzerinde on yıl düşündüğünüz bir konunun çözümlenmesi olarak ortaya çıkıyor. Kimi zaman da bir fizik formülünü gördüğümde “Bu bir şiir” diyebiliyorum. Önemli olan neyin benim dünyama ait olduğu. Ben sürekli kafamın içinde yaşayan biriyim. Bu anlamda bana teğet geçen şeyleri her an bu bir şiir olabilir ya da olamaz diye tasniflerim. Yarı bilinçli yarı bilinçsiz bir mekanizma var. Böylelikle şiir sonsuz sınıflandırma işlemlerinden sonra ortaya çıkıyor. Birleştirici olan tek şey üslup galiba. Ama şiir yaşanan ve ifade edilemeyen bir şey. Şiirin ille de yazılması gerekmiyor (72).

Şiirsellik: Şiirsellik, evet, maalesef, gebermiştir. Ama geberten kim? Esas soru budur (58).

Şiirselleştirmek: “Dasein”a expose olan şair kendi psişik deneylerinden çok, tam tersine aşırı dışsallıkta aşırı güçlü bir Varlık’ın, Tanrı’nın fırtınalarına açıktır. Gök gürültüsü ve yıldırım tanrılarının diliyse; şair bu dille bağ etmeye çalışan, insanların Dasein’ında ona bir yer bulmaya çalışan kişidir. Bu anlamda şiirselleştirmek tanrıların işaretlerini algılamak, sonra onları aktarmaya çalışmaktır. İşaret etmekse yerini belli etmekten çok, veda eden iki insanın yaptığı gibi uzakları yakın kılmaktır. Şiir kalıcı olanın yerleştirilmesidir. Gündelik hayat bu bağlamda gerçek-dışıdır. İşaretleri bir yapı ustası gibi biçimlendiren şairler kimse farkına varmadan, kalıcı olanı dilin içine yerleştirirler. Günümüzde saf kalan belki de tek uğraş (51).

Tüketim Toplumunun Antimaddesi Şiir: Hem öylesine yanımızdaki zaman, bir süre sonra yağmur her şeyi silecek ve ancak o zaman şiiri dinlemek mümkün olacak. Şimdilik siyanür kokluyor ve kokain kelimelerle konuşuyoruz. Sürükleniyor ve resmi dünyanın dışında dansetmesini öğreniyoruz. Sevecenlik martıkemiği maskesini uzatıyor ve tüketim toplumunun antimaddesi şiir, beliriyor karanlık bir ışıkta (27).

Türk Punk Şiiri: Birçok yorumun aksine Murathan Mungan gerçek Türk Punk şiirini yazmıştır (64).

Vatansız Şiir: Evet vatansız bir şiir yazıyorum ben. Şiirin ne zaman vatanı oldu ki? Ama vatan meselesi biliyorsunuz şimdi tek faktöre indirildi: dil. Türkçe yazdığıma göre bir Türk şairiyim. Elbette başka ne olacağım ki, her halde İngiliz diye geçirmeyecekler. Ben de Cumhuriyet’in garip çocuklarındanım (63).

Voyager 2: “Voyager 2”, yıldızlararası uzamda bir şeyler araştıran ve bir şeyler ulaştırmaya çalışan bir şey. Voyager 2’nin içinde çeşitli dillerden esenlik bildirileri, insanlık kültürünün şöyle bir toparlanması olan şeyler var. Dışında bir kadının ve bir erkeğin insan olarak silueti çizilmiş. İçinde Beatles’ın çaldığı düşünülürse, çok genel anlamda da olsa, o hepimizin miras olan insanlık kültürüne ait olmaktan bir hoşnutluk duymamak imkansız gibi bir şey. Bütün yalnızlığımıza rağmen…(72).

Yaratıcılık: Kimlikleri kırdığınızda ilk ortaya çıkan şey bir kaos ve bir yığın sorun oluyor. Yaratıcılık belki burada başlıyor. Bu kaosun içinde kaybolmamayı öğrenirseniz eğer, kendinize yağmur yağdırabilirsiniz. Hayat bu kadar basit aslında. Şu anı yaşamak (71).

Yüreği Olan Şiir Yazar: Yüreği olmayan şiir yazabilir mi? Hele hele günümüzde beş kuruş getirmeyen böyle bir uğraşa yarım saatini yatırmaz. Ama yürek katılaşabilir, hırs ortaya çıkabilir. O zaman bütün hırslarda olduğu gibi merhamet duygusu gider. Bu her mesleğin önünde açılan bir risktir (64).

——

NOT: Şimdilik sözlükçenin bir kısmına yer veriyoruz. Hazırlık aşamasındaki diğer maddeler eklenerek sözlükçenin tamamlanması planlanmıştır.

(*)- Bu sözlükçe Anne, Ben Barbar Mıyım?, Lale Müldür, L&M Yayınları, 1.baskı: Eylül 2006 kitabından alıntılanarak hazırlanmıştır.

(**) Parantez içerisinde belirtilen rakamlar, Anne, Ben Barbar Mıyım? adlı kitabın sayfa numaralarını belirtir.