İsmet Özel’in Poetik Sözlüğü (*)

“Dünyaya ne halimiz varsa görelim
diye gelmedik; dünyaya gelişimiz
halimizin ne olduğunu öğrenelim diyedir.
Şiirle halimin ne olduğunu merak ettiğim
için meşgul oldum” İ.Ö.

Açıcı Olmalı Şiir: Günümüz Türkiye’sinde yayın alanını kaplayan şiirleri önceden hazırlanmış ve defalarca uygulanmış formüller içinde kalan, tanımlanabilir ufuklar içinde kalan ve en önemlisi bir başka yazılı metne ‘tercüme edilebilir’ cinsten şiirlerdir. Oysa ülkemiz Batılılaşma sürecine girdiğinden beri şiir hayatımızdaki yerini edebiyat ve toplum meseleleri karşısında açıcı (Arapçası fâtih) olmakla kazanmıştı. Bugün yine bizim için önemini koruyacaksa, bize yeni bir bilinç alanını açmakla bunu başarabilir (2006; 42, 43).(**)

Açık Anlatım: Düz ya da açık anlatım bizi şiirselden kurtarıp şiire götürebilir. Şiire özgü öğeler unutulur da bu kez özenci (amateur) felsefe yapılmaya kalkışılırsa götürmeyebilir de. Ama açık anlatım gidilmesi zorunlu bir yoldur, yoksa bu otuzbirin insanı irdelemeden sürüp gideceği vardır (2006; 23).

Asalak Şiir/Şair: Günümüzde yayın alanını kaplayan şiir asalaktır. Yalnızca başka gövdeden beslendiği için değil, aynı zamanda köklerini halkın içine salmadığı, intellect’in baskısı altında ezildiği için böyledir. Şiirdir diye sergilenen metinlerin eskitilmiş anlatım imkânlarını yağmalanması sonucu ortaya çıktığını kim gözden gizleyebilir? Şiirin gürlük döneminde birçok şairin belirli bağlamlarda kendine özgü kıldıkları kelimeler fütursuzca tekrarlanmakta, mısra tekniği sanki birçok şairi özgün kılmamış gibi anonimleştirilmektedir. Bir bakıma verilmiş örnekler üzerine alıştırma yapılıyor gibi. Yenileştirici tekniğiyle göze çarpan şairle karşı karşıya değiliz (2006; 39).

Şairler kendi işlevlerini ancak hiçbir “düşünsel” metnin yüklenemeyeceği ağırlıkta bir sorumluluğu omuzladıkları zaman yerine getirebileceğini ileri sürseler, karşılarında politik-felsefî-bilimsel bir cephenin kurulacağını ve bu cephenin tehditkâr bakışları altında soğuk terkler dökeceklerini biliyorlar (2006; 39).

Türk şirini aydınlar katında gözden düşüren, sonra da asalaklaştıran etken edebiyat dışı, şiir dışıdır. Şiir dışı bir etkenin şiiri köklüce etkilemesinde bir yanlış yok. Elbet şiir, kendisi olmak için kendinin dışına çıkar. Budur ki şiiri “artistik bir gösteri”imiş gibi nazım içinde tıkanıp kalan bir söylem olmaktan kurtarır. Nitekim, Türkiye’de şiir önemini toplumun kavrayış tarzının geride bırakılması düşüncesi doğduğu zaman kazanmıştır. Şiir önem sahibi olduysa bu, ülkemiz insanının kendine kimlik arayışına dolaysız bir araç olabildiği içindir (2006; 40).

Son on yılda asalaklaşan Türk şiri, edebiyat dışı, şiir dışı etkenlerin yanı başında, o etkenlerle baş edebilecek ağırlık ve güçte bir söylem getirememekten ötürü asalaklaşmıştır (2006; 40).

Türk şiirinin bugün parazit olduğunun en belirgin kanıtı şairlerin ait oldukları ideolojik kampın ve uzlaşma çevresinin düşünsel şemsiyesi altında bulunuşlarıdır. Yani şiir kendi gücüyle değil, toplumsal bir konumun kirasıyla geçinebilmekte, şiire yabancı olan (hatta düşman olan) bir gövdede asalak yaşamaktadır. Şair de gerçek yerinde değildir bugün. Saymaca (conventionnel) şiiri “kıvırabile” bir profesyoneldir artık (2006; 55, 56).

Atılım, Türk Şiirinde Son Büyük: Bkz. Türk Şiirinde Son Büyük Atılım.

Avant-Garde: Kurumlaşmanın, genel-geçer yargılara ödün verilerek öncü (avant-garde), yani henüz genel bilinç düzeyinde yankısını bulamayacak kadar esas meseleye yaklaşmış bir şiirsel ses (2006; 41).

 Hayata dair ayıklığı arttıkça keyfi kaçan bir insanı anlatabilmek ya da ona dair bir yazı üzerinde çalışmak elbette ki zor bir iş. ÖZEL’in, “Henry Sen Neden Buradasın” isimli kitabının, “mazeret beyanı yerine geçsin diye önsöz” isimli başlığı üzerine birkaç söz söylemek/karalamak gerek diye düşünüyorum. Kitabın tümü üzerine söz söylemek daha geniş kapsamlı bir yazıyı gerektiriyor. Kendini üst bir konuma, ‘karşı bir cepheye yerleştiren’ ÖZEL, o karşı cepheden Türkiye’ye bakışını kendine özgü üslubuyla bize aktarıyor. Türkiye’ye bakarken kendisiyle ilgili bilgiler veren ÖZEL, Cumhuriyetin kurulduğu günden bugüne özün de özü olabilecek bir fotoğraf çekiyor.Bulunulan yerin yüksekliği nispetinde yalnızlaşıyor insan. Tepede olanlar çevrelerine baktıklarında hissettikleri ilk duygu yalnızlık olsa gerek ki bu yalnızlıkta yüksekte olmanın mağrurluğu olur çoğu kez. ÖZEL’in bahsedilen kitabının önsöz kısmında bu yalnızlık hissini, hem de mağrur bir yalnızlık hissini görmek mümkün. Bulunduğu yerden Türkiye fotoğrafı çeken ÖZEL, fotoğraf karelerinin içine yukarıda bahsettiğim hissini bilerek yerleştiriyor. Ve bunu yaparken de onu o tepede yalnız (ya da onunla oraya çık/a/mayanlara)bırakan insanlara karşı sitemlerini iletmek istediği aşikar. Bu yalnızlık hissiyle birlikte ilginç bir şey daha ön plana çıkıyor: Kendini yalnız bırakanlara dair bir öfke, bir hınç… Bunu doğrudan söylemese bile cümlelerinin içinde sezmek mümkün. Bu anlamda kitabına Fuzûlî’nin: “Ger derse Fuzûlî ki güzellerde vefâ var Aldanma ki şâir sözü elbette yalandır” beytiyle başlaması ziyadesiyle manidar. Bu beyitteki “güzel” ve “vefa” kelimeleri üzerine zekice oturtulmuş bir eleştiriyi, sitemi, hayal kırıklığını görmek mümkün. Ki o gönül verdiği “güzel”in, “vefa”sızlığıyla karşı karşıyadır. Gerçi özel bu yalnızlığından pek müşteki değildir. Yalnız oluşuna değil, onu yalnız bırakanlara karşı sitemi, öfkesi vardır. Müşteki değil, çünkü özel bulunduğu yerden-neresi olduğu pek belli değil- memnun, çünkü o bulunduğu yerin doğruluğundan fazlasıyla emindir. Bulunduğu yerin neresi olduğunu sormaya kimsenin cesaret dahi edemeyeceğini söylese de bulunduğu yeri bulunmadığı yere dair cümlelerinden çıkartabiliriz: Bayağılığa, sıradanlığa, güncel olana kendini kaptırmadığı bir yer. ÖZEL, Türkiye’nin ve Türk insanını içinde bulunduğu durum karşısında, yıllardır Türkiye’nin yazın hayatıyla içli dışlı olan birisi olarak, ziyadesiyle rahatsız. Bu rahatsızlığını en iyi yaptığı işle gidermeye çalışıyor: Yazmak. Yılmadan, bıkmadan usanmadan yazmak/uyarmak. Bir birey olma yolunda kendini sorgulayarak yol alan ÖZEL, birey olmayı başarmış bir insanın rahatlığıyla birey olamayanlara karşı öfkesini, hıncını hiç esirgemeden söyler. ÖZEL, Türkiye’yi İslamcılar, sosyalistler ve bunlara hükmedenler şeklinde üç ana gruba ayırır. İlk iki grubun sergilemiş olduğu performans, hükmedenlerin bilinçli hükümranlığı sayesinde etkisizleştirilmiş, yalınlaştırılmış olduğu noktasına dikkat çekerek olayları yeniden yorumlar. Tüm bu olanları dışarıdan, “karşı bir cepheden” seyrettiğini belirten ÖZEL, bu gruplar arasındaki hiziplerin Türkiye arenasına yansıyışının gelecek adına çok vahim sonuçlar doğurduğunu/doğuracağını ifade eder. Hükmedenlerin ellerindeki enstrümanları, gönüllü şekilde, işine geldiği için kullanan İslamî çevrenin sorumluluk hislerindeki duyarsızlığı, içeriden bakan biri olarak, dayanılmaz bulur. ‘Uyanık’ olma konumunda bulunan insanların uyanıklığı, ‘bir koltuk kapma, makam mevki sahibi olma, çok amaçlı bir hayat yaşama’ gibi yorumlamalarına tahammül edemez. Yıllardır içinde bulunduğu çevrenin, daha doğrusu ona rağbet eden çevrenin, gittikçe içinde bulunulan sıradan hayata, tam bir uygunluk içinde, sorgulamadan, araştırmadan intibak etmeleri ÖZEL’in yalnızlığını ve yabancılığını bir kat daha artırıyor. Ki bununla beraber öfkesi de kabarıyor. Aradığı insan kalitesini bulamayan ÖZEL, bunun doğal sonucu olarak da kendisini insanoğluna yabancılaşmış olarak görür. Bu yalnızlığın, beraberinde yabancılaşma hissinin, tüm insanlığa karşı oluşu da manidar. Yabancılaşmak, yalnızlığın bir tezahürüdür. Yalnızlık da fikrî bir yalnızlık elbette. Haklı ya da haksız ancak şu cümleleri gerçekten insanın içini burkuyor: “Nasıl bir toplumda veya dünyada yaşadığımı, uğradığım toplum katmanlarını, hayat çizgimin hangi eksenler arasında, nerelerde seyrettiği hakkında bilgim her gün biraz daha çoğaldı; ama bu bilgimi kendisine nakletmemden memnuniyet duyacak kişiyle bütün gayretime rağmen tanışamadım. Dünyanın hangi ahvalde olduğuna dair itminana kavuştukça dünyalılardan yalıtıldım.” Bu kopuşu ve yalıtıklığı kitabın diğer sayfalarında parça parça görmek mümkün. Dünyalılardan yalıtılmak! Acı. Fikrî yalnızlıklardaki kopuşun arkasında gönül yalnızlığı gelir ki bu yalnızlık da tam bir kopuş olduğu için ayrıldığı yeri de ayrılanı da farklı şekilde rahatsız eder. Çünkü gönül ayrılığı et-tırnak ayrılığı gibidir. ÖZEL’in malum çevrelerden koparken çıkarmış olduğu gürültüyü fikrî yalnızlığın arkasından gelen gönül ayrılığının ortaya çıkardığı bir ses olarak telakki etmek mümkün. Çünkü bir hayal kırıklığı var ortada. İki ayrı hayatın içinde ‘uyanık’ bir insan olarak yer almanın ve birinci hayattan ikinci hayata geçişte çekmiş olduğu fikrî ve vicdanî acının hayatında çok şeylere mal olduğunu söyleyen bir düşünürün hayal kırıklığı elbette farklı olmalıydı. Bu konular üzerine çok şey söylenebilir. Sonuç olarak ÖZEL’in yalnızlığını paylaşacak gerçek anlamda fikir işçilerine ihtiyaç var. Onu belli bir çevreyi, fikri temsil ettiği için yüceltenlerin yüceltmekten başka bir şey yapmadıkları aşikar. (Ki kopuşun temelinde bu var zaten.) O çok basit bir şey istedi okuyucusundan, hayran kitlesinden: İsmet ÖZEL gibi olmak değil, kendi donanımıyla, kendi özgün üslubuyla, kendi fikriyle, kendi acısıyla, kendi sancısıyla, oturmasını kalkmasını bilen, yeri geldiğinde ilkeleri doğrultusunda başkaldırmasını, isyan etmesini bilen bir BİREY olabilmek. Bulanık sudan balık kaçırmak sevdasında olan değil, suyun neden bulanık olduğunun sorgulamasını yapan uyanık bir birey olabilmek. Hepsi bu. Belki de hepsi bu.

(Aralık dergisinin 17. sayısında (2004 haziran-temmuz-ağustos) yayımlanmıştır. ) 

Henry İçimizde Bir Yerlerde:İsmet Özel kuşku yok ki soy bir şair.Ve bütün soy şairler gibi kendi varlık ve varlık amacı hakkında düşünen, sorgulayan, irdeleyen bunu esaslı bir yapısal bütünlükle biçimlendiren, izahat ve belagat yetkinliğine de sahip önemli bir isim.Sosyalist görüş açısıyla yayınladığı şiirlerde de İslamcı anlayışı benimsedikten sonra yazdığı denemelerde de bu yapı bütünlüğünün dokularını gözetlemek mümkün. Mezkur tamlığın şahsiyet sahibi olma yönünde saflık ipuçları taşıdığını belirtmek gerekiyor ilkin.Yoksa kotarılmış, devşirilmiş ancak özdenyalıtık bir yaşamsal birikim ve deney sistematiğini gene özün akıl ve ruh birlikteliğiyle eritilip kazanılmış tecrübeler yığını değil bu tamlık. Kendisinin Cezanne’den ilham aldığını gizlemediği, önceki kitaplarına oranla sergilediği daha açık ve anlaşılır üslup, Henry Sen Neden Buradasın’da uyanıklık adlandırmasıyla karşılığını buluyor.Şair bu vetireyle altmış yılın sonunda kapalılığı içtenliğe dönüştürmeye birkaç adım daha yaklaşmış görünüyor.Gene nisbeten biraz daha silkeleyici bir hususiyeti var kitabın. İsmet özel çağrıda bulunmaya yatkın bir şair değil, daha çok kendinde bir ada olma özelliği taşıyor.Hakkında yazılanlara çoğunlukla burun kıvırması da söz konusu iddiayla ilşkilendirilebilecek bir tutum.Kitabı şahsen bir öze dönüş çağrısı olarak algılamama rağmen, benzer ifadeyle adlandırmanın salt bu nedenle yersiz olacağını düşünüyorum: Kişiler arası ilşkilerin çürük temellere dayanması, şahsiyeti bir bakıma apaçık kavrayış açısından kişilik kazanma süreci içerisinde sekte eden öz karşıtı yaşamsal düzenek kurgusunun yine kişiler tarafından ifsad edici bir biçimde çatılmasıyla beliren yanılsamalar dizisinin hayatı kuşattığı gözle görülür bir gerçek.Bu dolayımla kitabın girişinde getirilen cimrilik itirafı ve zihin açıklığı adlandırmasıyla ;olgular,nesneler ve insanları ölçüp tartmada kişilik sahibi olarak değerlendirmeler yapabilmenin ön gerekleri sıralanıyor.İdeoloji, özgürlük gibi unsurlara da değinen yazar mevcut zaman kesitinin tektip ve yeknesak çıkar döngüsü üzerine kurulu yaşamsal geçerliliklerin kişilerin akıllarından geçirmelerine akıllarından geçirseler bile anlamlandırıp bir yerlere koymalarına olanak tanımadığı konular olarak yer veriyor.Yaşam, insan, ölüm çerçevesindeki kendilik bilgisi, insanın biricikliği(kişi olarak varoluşsal tarihi ya da özgünlüğü),bununla birlikte bir imkan olarak beliren iman ve anlamlılık arasındaki doğrudan ve doğal ilşki, epistemik şiddet(bilgi kullanılarak istismar edilmiş zihin ve muhataralı bilinç hali)kitabın yedi temel bölümüne teşmil ediliyor. Tarihin dongun ve/veya insan eliyle yönlendirilebilen bir mesele olarak algılanmasının yanlışlığının altını çiziyor yazar.Kapitalizmin sadece bir üretim tarzı olduğu vurgusuyla istikamet sahibi olunması öğütleniyor.Kapitalizm ve birey olmanın bir yanıltışla özdeş tutulmasının kapsamındaki aldatmacayı belirginleştiriyor.Denebilir ki istikamet sahibi olmak, sahih bir bilinç tamlığıyla verili yaşam biçiminin bütünüyle reddedilmesiyle ilişkilendiriliyor. Gerçekten de insanların bilgiyi(hikmet) anlamlandırmasından çok elde etmenin bilgisini anlamaya çalışan genel eğilimleri iktidarlar tarafından sistemli, döngüsel bir mekanizma boyutuna taşınıp, istismar ya da tersyüz edilerek bir bumerang gibi kullanılabiliyor.Bütün bu göstergeler ışığında İsmet Özel’in Henry’i içimizden biri olarak değil içimizdeki biri olarak algılatmak istediğini zannediyorum.Aynı yalınlığın içinde yaşanılan toplumun insan toplumu olup olmadığını düşündürtecek kadar kişileşip, gelip çatan bir yapısı olduğuna dair çağrışımları da son kertede göz önünde bulundurmak gerekiyor.

(Aralık dergisinin 17. sayısında (2004 haziran-temmuz-ağustos) yayımlanmıştır.