Oyun alanı  olarak insan bedeni

Değirmen Dergisi’nin ‘Oyun’  adlı dosya konusuna dikkat çekmek adına bu hacimde yer alan benim de önemli bulduğum bir yazıyı ele almak, bu yazı  üzerinden konuşmak niyetindeyim. Menderes Daşkıran imzalı bu yazı her bakımdan dikkate değer düşünceler sunuyor."Bir Medeniyet Projesi Olarak Feta-7/ "Oyun Alanı Olarak İnsan Bedeni veya İnsanın Yeniden Keşfi" . Daşkıran yazısına seküler dünyanın karakteristik özelliklerini serilmeyerek başlıyor. Sekülerizasyon dini inançları hayatımızdan kovmasından vicdanlara hapsetmesinden bahisle bu manipüle edişin dahi bir din haline geldiğini öğreniyoruz yazıdan. Bilgi ve bilinç kazandırıcı bir yazı. Yazarın ifadesiyle seküler algının oyun ve eğlenceyi ön plana çıkarışı, yeni bir ihtiyaç şeklinde sunması, istek ve emellerin yeni tatmin yolları bulması, böylece insanın buna göre bilgi üretmesi, bilim yapması ve teknoloji geliştirmesi vs. modern sapmaya işaret eden göstergelerdir. Yazarın bu yazıdaki tutumu düşünüldüğünde aslında tam bir çağdaşlığa reddiye! Çağdaş manipülâsyona karşı bir anti-manifesto! Seküler anlayışa karşı muhalif bir tavır!

Ancak kuru bir tepkisellik değildir bu, alternatif sunan, yeni bir medeniyet tasavvuru öneren işaretlerle dolu. Bu yazıda yeni bir insanın, bu insanı bağlı olarak yeni bir anlayışın inşasına çalışıldığını görüyoruz.

Kozmetiğe reddiye

Daşkıran, bu yazıda modern insanın temizlik anlayışını da sorguluyor. Yazarın itirazı ve şikâyeti, kozmetik ürünlerin, insan bedenini oyuna ve oyuncağa çevirdiği, insanın fizyolojik yapısına yeni bir yüz verdiği yönünde. Bu modern dünyada her açıdan araçsallaşan bir insanla karşı karşıyayız. Bu modern insan esasında teknolojinin yani oyunun edilgen bir parçası durumundadır. Tam anlamıyla kişioğlunun doğasını önemsiz gören, yaratılışa aykırı bir süreç işleniyor:

"Temizlerken kirletiyoruz. Suyu kirletiyoruz. Toprağı kirletiyoruz. Bilim arayışları  ve teknoloji ile geldiğimiz noktaya bakınca on binlerce yıllık insanlığın ortak mirası olan felsefi ve düşünsel birikime tam bir çelişki oluşturuyor. Son yüzyılda her alanda büyük bir sapma yaşayan insanoğlu, bedeni ile çok yakından alakalı yeni bir oyun konusu olarak temizlik alanını keşfetmekte gecikmemiştir. Bu keşifle birlikte devasa bir sektöre dönüşen ürünlerle sapma kültürüne akıl almaz katkılar sunarak bir "kült" oluşturmuştur. "

Yeni bir kozmos bilinci: Feta kaynaklı değerler

Daşkıran olan bitenin farkında. Olması gerekenleri de söylüyor. Adapazarı merkezli bir oluşum olan Feta Medeniyeti’nin ocağına önemli bir kanal açıyor, ciddi katkılar sunuyor. İnsanın ontolojik varlığının ve anlamının kavranışında yeni bir düşünme yolu açıyor. Daşkıran, insan bedeninin metalaşmasına karşı yeni bir medeniyet tasavvuru geliştirip sunuyor zihnimize.

İnsan ve dünyaya yeni bir bakış olarak Feta kaynaklı değerler, bozulmanın ve çürümenin had safhaya ulaştığı günümüzde dikkate alınası ilkeler ve tespitler içeriyor. Zihnimize açılım sağlayıcı temel prensipler. Peki, Feta kaynaklı değerler neleri içeriyor? Hangi çıkış yolunu öneriyor? Hangi anlamın idrakine çalışılıyor? İnsan ve dünyanın sorunlarına ilişkin çözüm ve tespitleri nelerdir?

Feta kaynaklı değerler yeni bir inşa denemesidir. İnsanın ve dünyanın sorunlarına ilkeler çerçevesinde bakan, insanın değerine inanan yeni bir medeniyet tasavvurudur. Yeni insanın, insanı insan yapan yeni değerlerin peşindedir. İnsana kadim sorumluluğunu yükleyen, hatırlatan yeni bir anlayıştır. Şimdi bu yeni algıyı daha somut bir hale getirmek için Menderes Daşkıran’nın yazısından seçtiğim temel ilkeleri maddeler halinde sıralayıp düşünebiliriz:

"İnsan,

1-Güven değerini önce kendine yöneltmeli kendisi kendinden emin olmalıdır.

2-Hayatı oyunlaştırarak kendisine zararlı bir kuşatma meydana getirmemelidir.

3-Narsizmin dışında, kendisini yaratılan eşrefi mahlûkat nazarıyla görerek bereketli bir sevginin merkezine doğru yolculuğa çıkmalıdır.

4-Saygı değerini hak edebilmek için yaratılana, yaratılışa ve kendi yaratılışına saygı duyabilmelidir.

5-Kendisini aslında bir mikro kozmos olduğundan hareketle; sayılamayacak farklılıkları barındırdığını düşünerek tüm âleme karşı engin bir hoşgörü içinde olmalıdır.

6-Kendimizi muhasebe etmeli, ruh ve beden arasında iletişim kurmalı, eşya tabiat ve Rabb dilini ihmal etmemeli.

7-Beden enerjimizi girişimci bir ruh ile toplumsal hizmete dönüştürmeli, oyun ve eğlence peşinde varlığımız anlamsız kılınmamalıdır.

8-Bedenini insan kılmak için düşünce ve ruh yönüyle aydınlanarak, çevresini aydınlatacak nitelikte bir aydın olmalıdır.

9-Kişi önce kendisine dost olmalıdır.

10-Kendisine bahşedilen her şeyin birinin büyük bir nimet olduğunu görerek, Rabb’ine derin bir inançla bağlanarak vefa sözcüğünü hayatta yaşanır hale getirip, önce Rabb’ine vefakâr olmalıdır.

11-Zihin kapasitesini alabildiğince genişletmeli.

12-Öncelikle kendi yeteneklerine güvenmeli, kendisine karşı kadirşinas olmalıdır.

13-Kendisinin ve kâinattaki her şeyin yine kendisine emanet edildiğini fark etmeli; emanet edicinin mesajlarıyla emaneti muhafaza etmelidir. "

Günümüzde epey bi yaygınlık kazanan ‘kişisel gelişim’ furyasına da alternatif olabileceğini düşündüğüm bu oluşumun zihin açıcı bir işlevi de var.

Rüstem Budak yönetiminde Feta kaynaklı değerler ışığında çıkan Değirmen dergisi derin aydınlığıyla önümüzü aydınlatmaya, ufkumuzu genişletmeye devam ediyor.

Alın, okuyun ve yanınızdan hiç ayırmayın.

E-posta: degirmendergi@gmail.com

Dağıtım: Kültür Yayın Dağıtım-Nt mağazaları ve seçkin kitapçılarda

Şiire Yaklaşım Biçimi  

Hüseyin Cöntürk, eleştiriye geçmezden evvel seçik bir edebiyat anlayışına varmak gerektiğini söyler, Eleştirmeden Önce adlı eserinde. Zamanımızın temel bir özelliğidir bu: Belirsizlik, fluluk, kopukluk. Özbahçe, daha en baştan eleştiri işinde seçik bir şiir anlayışına sahiptir. Kimse bu güne kadar bu kadar net bir anlayışın temel kriterlerini ortaya koymadı. Cöntürk’ün Çağının Şairi ve Eleştirmeden Önce adlı eserlerini dışta tutacak olursak, bir metni eleştirmeden önce tek tek, tane tane ve madde madde, şiirin şiir olmasını sağlayan şartları sıralayan bir şiir görüşüyle karşılaşılmadı: 

″Bizim şiir olarak yazılmış bir metne şiir diyebilmemizin asgari şartı dörttür: 

1.Öz 

2.Müzik 

3.Biçim 

4.Bütünlük ″  (s,3) 

Bu dört şart, kendi içinde bir yapı arzeder. Ama sıralanışı itibariyle mutlak değildir. Yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya yapılabilir. Özbahçe şiirin taşıdığı öz bahsinde Cöntürk gibi bir bütünlüğü gözetir. Onun için önemli olan (öz ve biçim) den birine ağırlık vermek yerine, bu ikisinin işleyişi esastır: 
 
 

″Şiir bir şey taşır ve şiirin taşıdığı şey şiir değildir. Aynı şekilde, şiir bizatihi bir öz değildir. Bizim şiir diyerek işaret edebileceğimiz bizatihi bir öz yoktur. Şiir bir sistemdir. Bir biçimdir. Bir düzendir. Bir işleyiştir. Dilin, yani ki insanın işleyişlerinden bir işleyiştir. İnsanın işlerinden bir iştir. Bu itibarla şiir bir yüklemdir. Bir harekettir. Biz o şeyin nasıl hareket ettiğine ve nasıl hareket ettirildiğine bakarız. ″ (s,4) 

Özbahçe, şiirde öz-biçim bütünlüğüne önem verir ve bu iki unsur birbirinden ayrıştırılamaz. ″Hüseyin Cöntürk’ün Şiir Görüşü″ adlı yazımızda da ifade ettiğimiz gibi, öz ve biçim bahsinde yaşadığımız problem, birinden birine fazla ağırlık vermektir. Son günlerde yeni biçimi şiire artan ilginin bir boyutunu da bu iki unsura verilen ağırlığa yönelik bir dengesizlik oluşturur: 

″Şairin kafası yekpare bir bütündür. Şairin kafası kompartımanlı değildir. Bundan dolayı  şair, şiir meselesinde, bu dört şartı parçalayarak, birbirinden bağımsızlaştırarak değil, içiçe geçirerek, aynı anda işleterek algılar. Bu yekparelikten öz-biçim kaynaşması doğar. Bundan dolayı iyi bir şiirin özü biçiminden, biçimi özünden ayrıştırılamaz. ″ (s,4) 

Özbahçe , ‘Sağlam Şiir’ adlı eserinin daha ilk yazısında, bu dört şartla bağıntılı olarak günümüz şiirinin ve günümüz şairinin iki temel sorununa işaret eder. Özbahçe’nin işaret ettiği bu iki temel sorun, şar-eleştirmenin şiire yaklaşım biçimini ele verir mahiyettedir. İhtiva ettiği bu sorunlar, hemen her şairin üzerinde derinlikle düşünmesi gereken sorunlardır. Probematiğin can damarı diyebileceğimiz bu sorunlar, Özbahçe eleştirisinin temellerini oluşturur: 

″Günümüz şiirinin iki temel sorunu vardır. Birincisi, gevşek örgüdür. İkincisi, içi boş olmak, özsüz olmak, hiçbir şeyden bahsetmemektir. Bu iki sorun, günümüz şiirindeki bütün sorunların temelinde yatmaktadır.  

Günümüz şairinin iki temel sorunu vardır. Birincisi, şiirimiz üzerinde düşünmemektir. İkincisi şiirini tartışmaktan kaçırmaktır. ″  

Özbahçe’ye göre her şiirin bir ‘ ana fikri’ olması gerekir. Yazar, şiirin mesele taşıyıcı bir güce ulaşmasının, bu ana fikir (ileti/ mesaj) ile imkân dahiline gireceğine inanır. Şiirin bir atmosfere sahip olması, bir istikamet fikrine yönelişi, bu inançla yakından bağıntılıdır. Bir şey söyleyen şiirden yanadır Özbahçe. Hayatımızda yer tutan, bizde bir karşılık bulan bir şiir tavrını benimser. Yazılmakta olan bir şiiri göz önünde bulundurduğumuzda, bu özsüz ve belirsiz şiirlerin, şiirimizdeki sasılığı gidermek bir yana artırdığını söyleyebiliriz. Günümüzde birçok şairin, şiiriyle geriletici bir şiire emek verdiğini düşünmek mümkün. Günümüz şiirindeki gevşek örgünün, şiir işçiliğini önemsememekten kaynaklandığını, çoğunluk itibariyle şiir ortamındaki şairlerin şiir üzerine düşünmeyişlerini buna sebep olarak gösterebiliriz. Özsüz olmak, metni estetik bir nesne olarak görmekten kaynaklanıyor biraz da. Bu ise bize 80 şiirinden miras kalmıştır. Oysa şiiri organik bir varlık olarak görmek gerekiyor. Tersi söz konusu olduğunda , ‘sentetik’ şiirlerin sabuklamalarıyla yetineceğiz demektir. Konuşmasına bir sebep bulamayan şair, içinde bulunduğu çıkmazdan kurtulmak için yapay bir tutuma örneğin harf simgeciliğine, hurufiliğe kapılanacaktır. Bu, sözü olmayan şairin, çıkmazdan kurtuluşunun çırpınışlarını andıran bir boğulmayı imler. Bu boğulmuşluktan çıkışa çare ise Özbahçe’nin eleştirel ölçütlerinden biri olan şiirin konuşma gerekçesine sahip oluş kriteridir.  

Konuşma Gerekçesi 

Özbahçe , ‘Sağlam Şiir’de, geneli itibariyle şiirine bir sebep bulan, bir konuşma gerekçesine sahip olan şairlerin eserlerine olumlu bir yaklaşım içinde bulunur. Özbahçe, bir şeyden, bir özden hareketle yazılan şiire dikkat kesilir daha çok. Düşünülmesi gereken bir konudur bu. Özbahçe, milletin dinamizmine inanmış bir şair-eleştirmendir her şeyden önce. İsmet Özel gibi yazılan her şiirin, milletin anlam dünyasında bir karşılığının olması gerektiğini düşünür. Bu ise şiirde bir konuşma gerekçesine sahip olmakla mümkündür. Şiirimizdeki köksüzlüğü ve belirsizliği aşmanın temel şartıdır bu gerekçe: 

″Şair bir gerekçeyle konuşur. Günümüz şiirinin bir konuşma gerekçesi yoktur. Bu, belirsizlik ve köksüzlüktür. Günümüz şiirinin en vahim sorunlarından birisi olan belirsizlik sorununun temelinde iki sebep yatmaktadır. Birincisi, şiir yazanın yazmasına yetecek bir sebepten yoksun oluşudur. İkincisi abartılı romantizmdir. ″ (s,4)

″

Özbahçe , ‘Sağlam Şiir’  de tek tek şiirleri eleştirirken bu eleştirel ölçütü devreye sokar. 

″Bu şiir içimizde yer ediyor. Bizde bir karşılık buluyor.″ (s,44) 

″…’ın ″…″  ve ″…″ adlı şiirleri, hazır kalıplara yaslanan edilgen tavırlarıyla …’ın, bundan sonraki şiirlerinde, içi boş bir duygusallığın izini süreceğinin işaretlerini taşımaktadır.″ (s,44-45) 

″…’ın… Adlı şiiri, hazır kalıplarla örülü romantik bir şiir. ″…’ın şiirlerindeki özsüzlük bu şiirde de var.″ (s,45) 

Özbahçe’nin titiz bir eleştirmen olduğunu söylemek durumundayız. Özbahçe’nin şiir eleştirisindeki derdi, soyut ve zihinde okunabilen bir şiir yerine, somut ifadeyi önceleyen, hayatımızda nesnel karşılığının olduğu bir şiirdir. İsmet Özel’in tabiriyle beşeri karşılığı olan bir şiirdir. Başka bir deyimle çiçekli böcekli şiirler yerine kanlı canlı bir hayatın/hayatiyetin olduğu, sözü dolaylamayan bir şiirdir: 

″Şiirde geçen bir mısranın bir yere bağlanamamasının sebebiyse, doğrudan konuşmak yerine, dolaylı ifadeleri tercih etmektir. Dolaylama, şairi, sözünden uzaklaştırmaktadır.″ (s,47) 

″…’ın… Adlı şiiri temiz Türkçe ve doğrudan ifadeyi öncelemesiyle dikkat çekmektedir.″ (s,47) 

Özbahçe, şiirde net söyleyişten, berrak bir ifadeden yanadır. Yayınlanan şiir yıllıklarından da anlaşılacağı üzere, hemen her şair şiiriyle kendi sızısını, kendi çıkmazlarını, kendi iç bunaltısını dile getiren bir görünüm arz eder. Her şair, bir şeylerden sürekli rahatsızdır ve şiiriyle bizi büyük bir şeye yöneltmez, büyük bir şeye işaret etmez. Oysa geçmişte Akif’in şiirleri gibi modern epiğin imkânlarını kullanan büyük şairler, milletin nabız vuruşlarını hissettirmişler, milletin mukadderatı ile kendi yazgıları arasında esaslı bir bağ kurmuşlardır. Sade söyleyiş ve realist bir tutum, bu şiirlerin ana karakterini oluşturur. Modern Türk Şiirinde Fikret-Akif-Nazım çizgisi, doğrudan söyleyişi temel alan bir şiir çizgisidir.  

Doğrudan Konuşmak  

Şiirde doğrudan konuşmak deyince somut ifadeyi önceleyen bir tavrı benimsemek anlaşılmalıdır. Şiirde doğrudan konuşmayı esas almayan şairlerin şiirleri, dikkat, mantık, bütünlük gibi sorunları olan şiirlerdir.  

″…’ın… Adlı şiiri, net ve doğrudan ifadeyi önceleyen başarılı bir şiir. ″ (s,63) 

Özbahçe , ″Hayal Kurma, Şiir Yaz! ″ adlı yazısının başlangıcında, modern şiirin en belirgin vasfının konuşmak olduğunu söyler. Konuşmayı, doğrudan konuşmak şeklinde tanımlar. Bu yazı tam bir manifesto yazısıdır aslında. Günümüzde yazılmakta olan şiire baktığımızda, bu şiirde baskın olanın ‘hayal’ unsuru olduğunu ama sorunlu bir unsur olduğunu söylemek mümkündür. Özbahçe’ye göre şair, pasif bir şiir yazıcısı değildir. Harekete dayalı gerilimli bir şiirin yazılması gerekir. Özbahçe, şiir yazımında şairin aktif/etkin bir tavrı benimsemesi gerektiğine inanır: 

″Günümüz şiiri, konuşmak yerine, hayal kurmayı tercih etmiş durumdadır.  ″ (s,8) 

″Şiir, hayale teslim olmamaktır. Romantik bir ortam yaratmak ve bunda pastel duygularla kibar kibar devinmek son dönem şiirimizin en çok öne çıkan özelliğidir. Devinmek dedim; ama hayale teslim olan şiirin en belirgin sonuçlarından biri de şiirden hareketin dışlanmasıdır. ″ (s,8) 

″…’ın bence üç hususta temkinli ve tedbirli olması gerekir: Birincisi, romantizm meselesidir. ″…″ şiirindeki romantizmi geriletmelidir. Bunun uzantısı olarak şiiri sıkıntıdan, efkârdan yazmak havasından da kurtarmalıdır. İkincisi, mantık hatalarına karşı uyanık durmalıdır. ″…″ üçüncüsü, anlamını aziz milletimizin anlam dünyasında aramalıdır. Böyle bir hassasiyet geliştirmediği takdirde yaşamayacak bir şiire emek vereceğini aklından çıkarmamalıdır. ″ (s,180) 

Abartılı  Romantizm 

Şiirde abartılı romantizm meselesi de doğrudan ifadeyle bağıntılıdır. Şiirde romantik tutumun işletilmesi, konuşma gerekçesinden yoksun oluşun bir sonucudur. Bu durumun söylenecek sözün bulunmayışı ve hayalcilik ile zincirleme bir ilişkisi vardır: 

″Bugün itibariyle şiirde romantizm unsuru hayal kurmaya geçiş olarak işletilmektedir. İlk kez ortaya çıktığı dönemlerde yaşanan hayata etkili bir eleştiri getirmek niteliği taşıyan romantizmin içi boşalmıştır. Romantizmin Batı’da ortaya çıktığı dönemlerdeki işlevini hem Necip Fazıl (1905-1983) şiirinde, hem de İkinci Yenide gözlemek mümkündür. Sonradan olan şey, romantizmin, şairanelik ve sair etkilerle içinin doldurulması, dondurulması ve şairi yaşanan hayat ve yaşayan insandan koparmak sonucuyla sınırlamasıdır. Bu dönüşüm hayalcilik üzerinden gerçekleşmesidir. Sonuç itibariyle bugün, hayalcilikle içiçe geçen romantizm, kurulu düzenin, egemen dizgenin ekmeğine yağ sürmekte, haksızlığı çoğaltmaktadır.″ (s,9) 

Sünni şairi, hakkın safında olarak düşünürsek, romantik tutumdan mümkün olduğu kadar uzak durmak gerekmektedir. Günümüzde yazılmakta olan şiir söz konusu olduğunda, daha çok lirik şiir için geçerli olabilecek bir olgudur. Epik şair, daha aktiftir liriğe nazaran. Lirik şiir, hayalciliğe daha yakın bir şiirdir. Ve hayatın pasif tarafında daha çok. Epik şiir, öyle değil de böyle diyen bir şiir. Epik şairin meramını yüksek sesle dile getirmesi, egemen dizgenin rahatsız olduğu bir dile getiriştir. Epik şiir, konuşkan bir şiirdir ve diri bir özü esas alır. Epik şairin hayalci bir şair olmadığını söyleyebiliriz. Epiğin tavrı cesarete dayalıdır ve dünyasında hayale yer yoktur. Daha aktif daha etkendir şiir bahsinde. Epiğin dünyası, iç’ten dış’a doğru şekillenir. Epik şair sözü doğrudan söyler ve dünyanın gidişatından rahatsızlık duyduğu için söyleyecek sözü hemen her zaman vardır. İletişimsizlik, lirik şiir için söz konusudur.  

Yaşayan İnsan, Yaşanan Hayat 

Şiire hayatiyet katan, canlılık kazandıran; o şiirin temel bir tavır olarak insanı ve hayatı esas almasıdır diyebiliriz. Sezai Karakoç’un ‘insansız şiir tez ölür’ sözü, şiirin kalıcı olmasını sağlayan önemli bir ölçüt, üzerinde durulması gereken bir tezdir. Şiirde realizmin ölçütüdür bu aynı zamanda. Sade bir söyleyiş, imgeye boğulmayan bir anlatım tarzı, gerçekçi oluş gibi ilkeler, yazılan şiire can katan nitelik veren ilkelerdir. Şiirde çağdaş zihniyeti, çağdaş gerçekliği esas almak da yaşayan insan ve yaşanan hayatla mümkündür. Şairin çağına olan duyarlığı, şiirini kof ve verimsiz olmaktan kurtaran, şiirine nesnel karşılık veren, şiirinin bir şahsiyet kazanmasını sağlayan, şiire somutluk ve iletişim gücü veren, şiirin mesele taşıyıcı bir güce ulaşmasını sağlayan olmazsa olmaz kriterlerdir. Şiirin eleştirel bir vasfı taşıması, çağ-insan-hayat problemlerini dile getirişiyledir daha çok. Şiirin kritik bir sanat oluşu bundandır. Zira şiir, kritik zamanların ürünüdür ve bir ölüm-kalım meselesidir. Bu aynı zamanda tehlikenin içinden sesletilen bir şiirin ciddi ve siyasi oluşunu imler. Yaşayan şiire yaşarlığını katan, o şiirin insan ve hayatla bağ kuruşudur diyebiliriz. Bu bağ, şiir meselesinde en esaslı bir bağdır. Konuşmak isteyen bir şiirin mutlak ölçüde insan ve hayatla bir derdi, bir problemi vardır: 

″Şiir meselesinde işe karakterini veren çağdır. Bu işin sırrı budur. Bu çerçevede, yaşasın diye ortaya salınacak şiirin temel şartlarından biri, etrafımızda akıp giden hayata ve insana dikkat kesilmektir. Şiir, hayatla ve insanla bağını arayarak, kurarak yaşamaya başlar. Şiirde, neredeyse bütün mesele budur. İmgeye abanarak abartılan soyutlama şiiri hayatsız ve insansız bırakır. ″ (s,260) 

″…’ın, ″… ″ adlı uzun şiiri, nispeten başarılı bir şiirdir. Bu şiirde, şiiri hayattan süzmek isteyen bir tavır var. Bu tavır, bu şiire bir dirilik katmaktadır.″ (s,115) 

″…’nın, ″…″ adlı  şiiri, hayal kurmayı temel tavır olarak benimseyen başarısız bir şiir. Hayal kurmak temel tavır olarak benimsenirse doğrudan konuşmaya yaklaşılamaz. Bu durum belirsizliğe, bütünlük fikrinin dağılmasına, abartılı romantizme, edilgenliğe ve buna mukabil eleştirel bir özden yoksunluğa yol açar. ″ (s,105) 

Burada da görüleceği  üzere, şiirinde insan ve hayatı ıskalayan öncelemeyen şairler, hayal kurmayı tercih edeceklerdir. Özbahçe, şiirindeki cesareti eleştiriye de uygulamış bir şair. Ve Özbahçe eleştirisinin de ruhu da, şiirde yaşayan insanı, yaşanan hayatı, bir tazelik fikrini, tavır olarak cesareti esas almaktır. 90’lar şiirinin de belirgin özelliklerinden biridir bu: Cesarete dayalı, konuşkan bir eda. Net fikirler bakımından bunu eleştiriye de uygulayan tek şair-eleştirmen özelliği taşıyor. 90’lar şiiri, siyasi bir şiirdir ve sözünü sakınmadan söyler. Ağzında eveleyip gevelemeyen, net ifadeye öncelik verir. Atılgan bir öne atılış, bir atılım gücü vardır bu şiirde. Cesaretin şiiridir 90’lar şiiri, edilgen romantizme kapılanmaz. Israrla konuşmak isteyen bir adamın şiiridir adeta. Soyut zihinsel spekülasyonlara yer yoktur ve bir davranış biçimi somutluğundadır.  

Ünlemlerle ilerleyen şiirin ulaşmak istediği noktayı, okuyucuyu şiirsel deneyime çağırmak, coşumcu, gür sesli ve konuşkan bir şiirin imkânlarını Türk şiir hazinesine katmak şeklinde ifade edebiliriz. Her şiirsel deneyim, hangi dönem ve evrede yazılırsa yazılsın, Türk şiiri adına bir çeşni, bir zenginlik olsa gerek. Şiirin ciddiye alınmasını gerektiren, edinilen şiirsel deneyimin beşeri bir karşılığının olmasıdır. Hemen her zaman şairin çığlığı da suskunluğu da öğretici ve vazgeçilemezdir. Sözel bir yapı arz eden şiirin hayatla dolu olmasının sebebi, şairin söze ruh kazandırmasıdır biraz da. Zira hayat denen çetrefil bilmece, kördüğüm, çıkmaz sokak ne tür adla adlandırılırsa adlandırılsın, sözün cana yakın sıcaklığını ve ılıklığını barındırdığı için tahammül edilmeye değerdir. Şiir sözle hayata çeşni ve renk katar. Sözün hayatın içinde varlığı bile cesaretimize cesaret katıyor. Sözün içinden seslenen bir şair olan Adem Turan’ın ‘Ateşte Yıkanmış Atlar’ kitabı vesilesiyle, ses, eda ve içerik olarak şiir haznemize boca ettiği gür sesli ve ünlemlerle dolu şiir konuşmasına komşu olalım dedik. Şiirine dair tematik okumalar yaptığım Turan’ın; konuşkan ve döneminin şairleri düşünüldüğünde(80’ler) oldukça diri bir söyleyişe sahip olduğunu görürüz.

Ünlemlerle Kutsala Tanıklık

Adem Turan’ın şiirlerinde ilk gözümüze çarpan, ünlemlerin bolluğudur. Ünlemlerle kutsala tanıklık, öznenin ileriye doğru bir atılım gücüne sahip olmaya çalışması, reel olanın aşılmasına dönük çaba, bir diğer özellikler. Bu kutsala tanıklık, ‘konuşmak’ veya ‘söz’ ya da ‘eylem’ üzerinden şiirsel deneyimle ifadesini bulur. Turan’ın şiiri, ilk aşamada, bu şiirsel toplam dolayımında, ısrarla konuşmak isteyen bir şiirdir. Şiirde konuşan özne, kutsalı onaylayan bir durum üzeredir. Yine öznenin en nihayetinde tavrı, ‘and içip giden’ bir tavırla bir ve özdeştir:

‘‘Zeytinle konuşuyorum Zeytindağında, simsiyah!

Bir ayindeymiş gibi diz çöküp kalıyorum

Bir ağaç ve kelebek resmi çiziyorum

Tuzlu sular basıyorum çatlamış dudaklarıma.’’(s,9)

‘‘Sonra, and içip gidelim…’’(s,10)

Turan’ın şiirinde bu kutsala tanıklık, mücadeleci bir ruh taşır aynı zamanda. Devinim bu şiirin en temel özelliğidir. Harekete yönelik vurgular, kutsalı çağrıştıran simgelerle yüklüdür. Şairin içinde devinip duran ruhun, saf ve berrak bir kanaldan aktığını söylemek gerekiyor. Zira sanılanın aksine modern şiir kötülüğün şiiri değil, kendiliğinden ve otantik bir söyleyişe sahip arınmanın şiiridir:

‘‘Biz şimdi zeytine bakalım, öpelim onu çatlamış dudaklarımızla

Bir avuç toprak olup vuralım kendimizi yerden yere, vuralım!

Bir tarih düşelim simsiyah kanımızla vurulup düşelim!

Bir de incire yer açalım, tûr-i sînâya ve emin beldeye’’(s,10)

Söz’ün Ruh’a Dönüşmüş Şekli

Adem Turan’ın şiirinde ‘söz’ ün ‘ruh’ a dönüşmüş şeklini görürüz. Söz’ün ruh’a dönüşme süreci, Turan’ın şiirine çok çeşitli ve zengin bir şiir evreni sunar. Bu sunumda, Turan, şiirsel duyarlığı da yedeğine alarak, bambaşka bir söz düzeni/düzeneği ve sözel yapıya kavuşur. ‘Aynalıçarşı Meseli’ şiiri, sözel kültürün içinden, adeta ruhundan seslenir okuyucuya. Turan’ın şiiri, söze dayalı bir şiirdir, aynı zamanda söze ruh katan bir şiirdir de diyebiliriz:

‘‘Aynalıçarşı içinde vurdular beni

Bu yüzden hüzünlenir halk

Geçince çarşıdan

Ve aynalardan’’(s,11)

‘‘Sözün bittiği yerde

Aynalıçarşı başlar’’(s,11)

Söze ruh katan şiir, bize bu yolla yeni bir şey söylemek, bizi yeni bir gerçeğin kapısına vardırmak zorundadır. Şiir yoluyla edindiğimiz bilgiden, hikmete dayalı vurgular elde edebiliriz. Böylece düşünen şiirin şiirsel boyutlarına ulaşmak için yedeğimizde işaretler, zihnimizde bir bilgi-hikmet-düşünce tadı bulabilelim. Turan’ın şiirinde düşünen şiirin emareleri, çok belirgin olmasa da, duyumsamalarla yer yer ışıldar, bir parıltı kazanır. Bu şiirsel toplamda yer alan ‘Zerdüşt Meseli’ şiiriyle Turan’ın şiir sözünün hikmete, hikmetâmiz şiire evrildiğine tanık oluruz. Yine de Turan’ın şiirinde ‘düşünce şimşekleri’ diyebileceğimiz, düşünen şiirin çok boyutlu evreniyle karşılaşmayız. Turan’ın bize ‘gerçek budur’, ‘bunu gör’ demek yerine dolaylı yönden gerçeğin sezilebilir yanını yansıtır, gerçeği dolaylama yaparak sezdirir:

‘‘Ve dedi: şarap olsaydı biraz, yenerdim bu korkuları!

Ve dedi: ışık olsaydı bir parça, yırtardım karanlığı!’’ (s,13)

Şiiri Hayattan Süzmek İsteyen Tavır

Şiirle hayatı belli bir bütünsellikte kavrayan bir şairin en belirgin niteliklerinden biri de, şiiri hayattan süzmek isteyen bir tavra sahip oluşudur. Adem Turan’ın ‘Kirlenmek Meseli’ şiirindeki öznede bu tavrın mısralar boyunca belirginleştiğini görürüz. Yaşadığımız çağın çok önemli, temel bir özelliğine vurgu yapan özne, aynı zamanda ‘başkalaşım’ ya da ‘dönüşüm’ dediğimiz bir sürece de atıfta bulunur:

‘‘Bir de hepimiz kirleniyoruz, bu çok kesin!

‘‘şu baldıran tası dünyada’’ ’’(s,23)

‘‘Şöyle: aşk insanı çıldırdır ve çıldırtırmış

Labirentlerden geçer gibi geçerken ateşlerden’’(S,24)

‘Taşınma Meseli’ şiiri,fanilik duygusuyla yazılmış bir şiir.Şiir boyunca mısralar,insanoğlunun yeryüzü macerasına tanıklıkla ilerler.Bu şiirin ilk bölümü,trajik simgelerle dekore edilmiş gibidir; ‘azgın sular’, ‘uçurumlar’.Ama geneli itibariyle bu şiirin ironik bir dille yazıldığını söyleyebiliriz.Bu ironi,tüm Adem Turan şiirinde konuşan öznenin varoluş serüvenini özetler gibidir:

‘‘Hayatla ölüm arasında

Savrulurum ben’’(S,26)

‘Kozadaki Trajedi’

Kitap boyunca ilerleyen şiirlerde Adem Turan’ı, hayatın özündeki trajiği kavramış bir tutum içinde görürüz. İroniyle harmanlanmış bir trajik tutumdur bu. Turan’ın trajiğe yönlenişi ya da trajik kavrayışı, başka şairlerde benzerine rastlanmaz. Diğer şairlerde trajik, hayattan yalıtılmış ve koyultulmuş bir biçim ve görünüme sahiptir. Turan’da ise trajediyle beraber hayat, bütün doluluğuyla beraber öznenin yanından akıp gitmektedir:

‘‘Bildin mi hayat denen kozayı?

Kozadaki trajediyi?

Üstelik tam da köprüden geçiyorken…’’(s,27)

Turan’ın şiirinde öznenin şiirselliğe yönelik tavrı, daha doğrusu şiiri kavrayış biçimi, bedene, bedensel olana bitişik bir durum arz eder. ‘Kaburga’, ‘alın’ ,‘kol’, ‘ses’, ‘soluk’, ‘ten’, ‘kemik’ gibi sözcükler adeta bedenin şiirinin yazıldığı imajını bırakır okura. Yine de Turan’ın şiiri, bedensel olanın soyut bir dışavurumu değildir, bedende takılıp kalmaz şair. Şöyle de diyebiliriz: Adem Turan’a göre şiir bedenle sarılıp sarmalanan bir şeydir. Turan, şiire, bedenle birlikte duyusal bir kavrayış/bakış katar. Turan, şiiri, bedenle birlikte düşünür ama bu, şiirinde bedensel tasvirlerin olduğu anlamına gelmez. Kısaca somut ile soyut bir aradadır bu şiirde:

‘‘Çatlasın kaburgalarımda gümleyen sesiyle şiirim’’(s,29)

‘‘Şiirim diyorum, sarıp sarmalasın dört koldan beni

Yerden yere vursun giyinerek deli gömleğini, vursun ha!

Sesim de çıkmasın, soluğum da! Sadece

Bir ah! Diyebileyim. Derinden ama! Bir ah!

Sarsılsın ten ve tinim, kırılsın kemiklerim!’’(s,29)

İnsani Olana Dönük Algı

‘Bağçe Meseli’ şiiri, acziyetin kavranışına örneklik teşkil eden bir şiirdir. Geleneğe bakan tarafıyla birlikte, bu şiirde mütevekkil eda ile konuşan bir şairle karşılaşırız. ‘Gölge’ den de ‘cisim’ den de geçen şair özne, büyük bir alçakgönüllülükle şu sonuca ulaşır: ‘bilen var mı şimdi beni’.Bilinmek, anlaşılmak, açıklanmak isteyen özne, yitirilişlerle birlikte insana komşu olma isteğiyle kendini belirginleştirmek ister. Buna yalnızlıktan kurtulma isteğini de katabiliriz. Özne acziyetin farkındadır. Bu farkındalık, yazgısal bir boyut da taşır. Bir birlikte olma, bir sığınma isteği:

‘‘Şu benim kırlangıç kanadı çizgilerim, yani ki kaderim

Kalsın eşiklerde sabrile, kalsın bağçenizde her akşam…’’(s,32)

‘Yitik Düşler’ şiiri, yalnızlık-hayat-ölüm üçgeninde yazılmış düşündürücü bir şiir. Bu şiire niteliğini kazandıran, hayatta bir karşılığının olmasıdır. Her okur bu şiirden kendine olan payı alır. Serüven duygusuyla yazılmış intibaı veren bu şiirin en belirgin özelliği, bizde epik bir macera tadı bırakmasıdır. Bu şiirin temellerinde, insani olana yönelik bir algı mevcudiyetini hissettirir:

‘‘Ey kargılar ve kıvılcımlar arasında

Yitip giden insan yanımız’’(s,40)

‘Akdenizden Yukarıya Doğru’ şiiri, serüven duygusuyla yazılmış bir şiir. Aynı zamanda şiirdeki öznenin varoluş macerası, tüm insanın varoluş macerası olarak da okunabilir:

‘‘Kim anlatır şimdi beni

Durup durup bir ateş topu iki kaşım arasından..kim anlatır

Renk renk ırmaklar,pervaneler,aynalar..kim anlatır

Bu milyarlarca insan, milyarlarca hayat, savrulan köpükler gibi

Seyrine doyum olmayan aylı geceler, köpüren kanlarımız

Ben mi yoldayım, yol mu bende? Kim anlatır

Gidiyorum Akdenizden yukarıya doğru, bir kardeş olarak

İçimdeki gemilerle

o büyük ateşle…’’(s,43)

Çağ İlgisi

Adem Turan’ın ‘Bağdata Duâ’ şiiri, duyargaları gelişmiş bir şairin, yaşadığı çağa yönelik ilgisini gösteren bir niteliğe sahiptir. Bu şiir, çağının duyarlığını taşıyor oluşuyla üzerinde durulması gereken bir şiirdir. Adem Turan şiirinde, bu şiirsel toplam düşünüldüğünde, yeni bir dönem başlar: Çağdaş gerçekliği esas almak. Her şairin şiiriyle kendi içine kapandığı bir zamanda, Turan’da bu çağ ilgisi dikkate değerdir. Savaşa, kana, katliama, kıyıma, yıkıma karşı olan şairin, bu çağ dikkati önemsel bir durum arz eder:

‘‘Eğil bak: bu coğrafya bizim!

Dinle türküsünü çölün: ruhunu doyur!’’(s,48)

‘‘Eğil bak: bu çocuklar bizim

Dinle çığlığını anaların:

Sesini yıldızlara duyur!’’(s,49)

Adem Turan’ın şiirinde yer yer epik öğeler de yer bulur. Şairin dış dünyaya dönük ilgi ve dikkati lirikten kopamayan epik bir şiir ortaya çıkarır: Ağzımda Kekik ve Kan. Bu şiir lirizmin merkezde olduğu epik bir duyarlıkla kalem alınmış intibaı verir okura ilkin. Şiirde çağdaş gerçekliğe vurgunun da içerildiği bu şiirin temel ve ayırt edici niteliği, ‘şaşırtı’ya dayalı mısralarla birlikte, hareketin, kalkınmanın, şiiri bir davranış biçimi olarak görmenin de dışavurumudur:

‘‘Ağzımda kekik

Ağzımda ıslık ve kardelen

Öyle birdenbire gelen

Savaşla gelen

Kan!’’(s,50)

‘Panik’ şiirinde, alttan alta savaşın yaydığı vahşet ve karanlık sözler kendini sezdirir ve en nihayetinde söylenecek söz direkt ve doğrudan ifadesini bulur:

‘‘Tanklarınsa canı cehenneme!’’(s,52)

‘Ateşte Yıkanmış Atlar’ şiiri, ortaya bir irade, sağlam burçlarla berkitilmiş bir tavır koymanın ön hazırlığını verir. Ancak yine de içindeki kördüğümü çözememiş bir şairin ‘epik öncesi’ bir şiir/şair profilidir gördüğümüz. Tam anlamıyla donanmamış, hazırlığını tamamlayamamış bir şair öznedir şiirde yer alan:

‘‘Dedim ki ben artık

Bu atlarsız yaşayamam

Damarlarım çekildi bütün

Kemiklerim eridi

İçimdeyse bir türlü çözemediğim

Acımasız bir kördüğüm’’(s,54)

‘Kızarmış Nâr Aşkına’ şiiriyle Adem Turan’ı yine epiğin alanında buluruz. Dünyanın bütün acılarını yüklenen epik özne, eylemine kutsallık aşılamak için, iç dünyasında şahit olduğu büyümenin idrakine varan bir adamın ilk elden ihtiyaç duyduğu bir şeyin varlığını kavramaya başlar ve şiirin sesi gerilimli bir hat boyunca ilerler. Yine de bu şiirde epik, lirizmin motifleriyle bezelidir:

‘‘Kılıcımı verin bana, hırsından çatlayacak

Son bir vuruş için, kılıcımı’’(s,62)

‘‘Dörtnala taylar düşün, toz duman olmuş bir vadide’’(s,64)

Betimlemeler Şiiri

Adem Turan’ın şiirinin belirgin özelliklerinden biri de, dış dünyaya dönük betimlemelerin ağırlıklı yer alışıdır. Turan, şiirde çoğaltmacılık tekniğini iyi kullanıyor. Sayıp döktüğü duygular, olaylar, olgular, nesneler, beşeri tecrübeden doğmuş ve şairin imgeleminde yoğunlaştırılmış biçim ve özler halinde dışa vurulur. Turan için şiir, bir yolculuktur; bu yolculuk özünde yaşamsal öğeler de taşır. Şiirlerinin çoğunluğu hayatta karşılığı olan şiirleridir. Bu durum onun, şiirde, yaşayan insanı ve yaşanan hayatı esas aldığını gösterir. Hayatilik vasfı taşıyan şiirlerdir bunlar:

‘‘Geçerken gördünüz işte; durduğum yer hep buraydı kalbiydi

şehrin

Hiç bıkıp usanmadan yıllarca dinlediği halkın, kalbimin sesiydi

Şiirse şiir! dediydim öfkelenmeden, imgeyse imge

Çayı ve geçen günleri yudumlarken sessizce, Çınaraltında teselli’’(s,67)

Geneli itibariyle bu şiirsel toplamın temelinde ‘serüven duygusu’ barınır; insanın beşeri tanıklıklarla ilerleyen varoluş serüveni…

80’ler şiirinin hemen hiçbirinde hem biçim hem içerik olarak Adem Turan’ın şiirinde belirginleşen izleklere benzer tematik tutumu; bu hayat dolu enerjiyi, bu doğrudan ifadeyi göremeyiz. Bu da Adem Turan’ın önemli ve nitelikli bir şair olduğunu gösterir.2000’lerde yazılan şiiri düşündüğümüzde, Türk şiirinin damarlarında gezinen Adem Turan şiirinin önemselliği bir kez daha kendini belli eder.

Anlardı aşktan yorgunluğunu taşırdı sonsuzluğa
Bir akşam bir Pazar akşamında

Her şeye karşılık gelen bir boğucu sevinç
Deniz dalgalıysa kirliyse gömleği
Sicilinde bir boğucu üzünç

Siz söyleyin bu adam anlar ölümden de aşktan da
Tandırlı geçmiş zamanlar yok artık
Kimlik numarası vasi tayini on beşinde duruşma var
Mal bildirim beyannamesini imzala
İzin kağıdını al şu masadan odaya gir ve bekle geç hizaya

Ekmek sırası yemek sırası imza sırası
Her şeyin bir zamanı var değil mi ama

Terler söz dokunursa kalbe boğuk ve dokunaklı kalır
Bu ona yeter dünya gelip de yaslar tüfengini ruhuna
Kime çatsa ona yeter bir kavgaydı ona yeter
Ne anlar sahi bu adam ölümden ölümlerden
Daracık odalarda apaydınlık bir adam

Siz söyleyin söyleyin Allah aşkına
Karanlık bir taşradan gelen bu adam
Ne anlar sahi aşktan ve aşklardan.

  Bu şiiri önemli kılan temel özellikler, başlıca nitelikler nelerdir? Yine bu şiiri kezlerce dönüp dolaşıp okumamızı sağlayan, bizi bu şiire yönelten hangi vasıflar olabilir?

Safiyetin Yitirilişi

Temel izlekler çerçevesinde çözümlemeyi düşündüğümüz bu şiirin en belirgin vasfı, ilk mısradan da anlaşılacağı üzere,  adına Batı Medeniyeti denen oluşumun, sömürgelerde ve Müslüman coğrafyada , bu coğrafyada ikamet eden mütedeyyin insanların safiyet özlemini parçalayışı, kültür ve medeniyet değerlerine olan müdahalesi, saflığa yönelik temel bir vurgudur.

"Gökkuşağını

Gökkuşağını parçaladılar"

Vurucu bir ilk mısra. Bizi okuru tam kalbinden yakalayan, sarsan, hırpalayan, rahatsız eden bir ilk mısra. Batıdan ilk müdahale, safiyete yöneliktir. Bu gün de olduğu gibi Batının ilk temas ettiği yer, Müslümanların hassasiyetindeki en can alıcı noktadır. Şiir müzik cümleleri şeklinde devam eder. Lirik bir müzik.

"Üstünde nişanlılar buluşur

Üstünde şairler karşılaşırdı

Mostar köprüsü’ne ateş açtılar"

Lirizmin dokunaklı şiir cümleleri haline dönüştüğünü görüyoruz. Yıkılan medeniyet değerlerine yakılan bir ağıttır bu. Sert ve vurucu bir üslup. Müziksel ifade biçimleri. Ve sarsılan benlik. Asırlardır muhafaza ettiğimiz değerlere yapılan müdahaleye bir tepki şiiri. ‘Nişanlıların ve şairlerin’ buluştuğu tarihsel köprümüze, köprü özelinde bütün Müslüman coğrafyaya ateş açılmıştır. Şairin yaşadığı çağa olan duyarlılığın yansımalarıdır bu mısralar. Zira ateş açılan gerçekte şairin duyarlılığı ve yüreğidir. Ateş açılan huzurumuzdur. Hoşgörümüzdür. Temel insani vasıflarımızdır. Bundan en fazla etki alan şairin parçalanmış yüreğidir adeta.

Medeniyet Sorgusu

   ‘Irmak öyle akar ki kıyısında biri vardır’ mısraını ‘Irmak öyle akar ki kıyısında Türkiye vardır’ şeklinde okumak da mümkün. Şair şiirin bu bölümden itibaren bir medeniyet sorgusuna girer. Buna Dünya Sisteminin bekçileriyle bir hesaplaşma diyebiliriz. Soru soran bir şiirle karşılaşırız bu ilk bölümden sonra. Sorgulayan bir şiir.

"Irmak öyle akar ki kıyısında biri vardır

Ruh için ne yüzyıllar geçti

Neretva ırmağı şimdi akıyor mu Bay Arabulucu

Kötülük görmeden kötülük eden İngiltere’nin

Aracısısınız Lord filanca Bay A-r-a-b-u-l-u-c-u

Irmakların arşıâlâda aslı vardır akarlar

Bilir misiniz Lord filânca bilir misiniz

            Mostar Köprüsü’ne ateş açtılar

   Ruhu yormayan bir şiiri var Berki’nin. Kendisinin Üstad Sezai Karakoç’un şiiri için söylediğini biz Berki’nin şiiri için söyleyebiliriz: ”Her ruhun ‘bizi söylüyor’ diyebileceği bir şiir”. ‘Ruh için ne yüzyıllar geçti’ mısraı, Berki’nin metafizik tarafına seslenen bir mısra. Bu mısraa bütün bir medeniyet tecrübesinden süzülmüş bir mısra gözüyle bakabiliriz. Ortada devasa bir Osmanlı macerası , bir medeniyet serüveni vardır. Pirlerle olan  alış-verişin (divan şiiri) bir yansıması adeta. Berki , biçim ve içerik olarak çok anlamlı niteliği olan, geniş ufuklu bir şiire sahip. Mostar Köprüsüne ağıt şiiri çağrışımları bol bir şiir aynı zamanda. Bu şiirin bizde karşılık bulmasının bir diğer sebebi de iletisinin en açık olduğu bir şiir olması biraz da. ‘Irmakların arşıâlâda aslı vardır akarlar’ mısraı, önemli bir metafizik gerçeği ifade eder. Şairin medeniyet sorgusu, şiirin öne atılma isteğinin  bir karşılığıdır. Zira ortada bir acı , can yakıcı bir kıyım vardır ve şairin buna duyarsız kalması düşünülemez. Avrupanın tam ortasında herkesin gözü önünde bir katliam gerçekleşmiştir ve dünya ve bizim adaletine çok güvendiğimiz Batı da sadece seyretmiştir. Tabi haliyle bu insanlık zulmü karşısında sesini ilk yükselten şairler olacaktır ve öyle de olmuştur.

Bize Ait Bir Ses

   Kâmil Eşfak Berki, Diriliş geleneğinden gelen bir şair. Şairin canı yanmıştır ve medeniyetimizin içinden seslenir. Bize ait bir ses. Berki’nin sesine ses olalım derim ben. Diriliş (Hakikat) medeniyetinin değerlerine , sembollerine yapılan saldırı şairin canını yakmıştır. Mostar Köprüsü’ne ağıt  şiirinde derin bir üzüntü var, kaybolan, yıkılan değerlerin üzüntüsü. Bu şiirde sanat düzleminde medeniyet yapılarının inşa edilişinin lirik bir ifadesiyle karşılaşırız.  Yapı taşlarının lirik ve özgün bir imar sürecidir bu.

"Mostar Köprüsü yapılırken

Bütün Mostar çocukları sokulup bakmıştı

Balkonlardan kızlar gül fırlatmıştı

Taşı taşa içten bağlayan baş kalfa

Keçi kılını yumurta akıyla karmıştı

Seher vaktinde eğilmiş ırmağı okşamıştı

                        Avrupa’nın en güzel köprüsüne ateş açtılar "

Berki’ye kültür ve medeniyet şairi diyebiliriz. Hakikat doğrultusunda Diriliş Medeniyetinin. Berki bize bir bakış-açısı getirir, Medeniyet bakış – açısıdır bu. Bu şiir özelinde Berki’ye göre şiir, taş taş yapılarla yükselen bir medeniyet inşasıdır. Bütüne yönelir ve Varlıkla olan bağını koparmaz. Varlık – Kâinat- İnsan bağıntısına inanmıştır ve bu üç unsur birbirine kopmaz bağlarla bağlıdır. Bu üçlü sacayağı dengesini bozan Batı medeniyetine, Mostar özelinde bir itiraz yükselir. Ben bu şiiri bir ağıt şeklinde okumak yerine bir protest şiir örneği biçiminde  okuma taraflısıyım. Benim okumam bu yönde, bu doğrultuda. Yine bu şiirin atılımcı gücüne inanıyorum. Dışa açık yönüyle ilgilendiriyor beni bu şiir, duyarlılığı ile itirazı ile tepkisiyle.

Kültür İmhası

   Bu günlerde ‘mahrumiyet’ sözcüğünü daha bir sever oldum. Müslüman coğrafyada değerlerimizi korumak adına  direniş-diriliş vasıflarını muhafaza eden, vatanlarını müdaafa eden insanların görünürdeki mahrumiyetleri, geri planda bir kazancı temsil ederler. Direniş bağlamında teknolojik donanıma sahip olamayabiliriz. Ama gerçekte kazanıyoruzdur. Hakiki bir imana sahip olanlar kâinata bile meydan okuyabilirler. Müslüman coğrafyada yer alan kültür ve medeniyet yapıları, asırlardır sürüp gelen çizginin devamıdırlar. Berki’nin şiirsel tepkisi, kültür ve medeniyet yapılarına olan müdahalede yoğunlaşır. Bu şiir, mânâ maddeden üstündür, hükmünü doğrulayan bir şiirdir,bizim gözümüzde. Zulmün çağının olmadığının bir ispatı bir bakıma. Tiranlar hemen her çağda vardır ve bunun alternatifi, yeni bir medeniyet tasavvuruna sahip olmaktır. Tiranlar ilk önce kültüre, dış biçime müdahale ederler. Değişim ilk önce dış-biçimden başlayacaktır. Tanzimat’tan beri süregelen bir kültür imhasıyla karşı karşıyayız.

"Savaşçılarımızın uçağı topu yok

Yalnız tüfekleri var

Kurşun biterse ok duygusuna geçerler

Yay ger, bırak ! Oklarlar

Saraybosna Kütüphanesini kundakladılar

El yazmalarını ateşe verdiler

2000 yılına gidiyorduk

                            Avrupalılar el yazmalarımızı ateşe verdiler"

   Batı’nın  bu topraklara nüfuzu, kültür kanalıyla olmuştur. Biçimsel değişim beraberinde öz değişimini getirmiştir. Ve yabancılaşma, ilk önce biçimde başlamıştır. Kapitalist – Sömürgeci güçlerin temel korkusu, sömürü ülkelerinde  yeniden başlayacak olan bir kültür ve medeniyet oluşumu, ruhta bir yeniden toparlanmadır. Sezai Karakoç’un ifade ettiği anlamda bir öz-değişimdir. Durum-alışta bir öz-dönüşüm. Berki , bu şiiriyle hakim medeniyete bir tavır almıştır.

‘İnsanın Hüznüne Ateş Açtılar’

   Berki, şiirde genel bir tutum olarak tarihsel yapılardaki imgesel özelliklerin envanterini çıkarıyor. Ancak bunu, bilinçsiz bir sayıp dökmecilik olarak  değil, medeniyet yapılarının ruhunu ortaya koyarak yapıyor. Böylece sanat eseriyle yeni bir medeniyet inşası yönünde önemli bir adım atmış oluyor. Bu hatırı sayılır bir adımdır haddi zatında. Bu bağlamda Yahya Kemal ile akraba bir duyuş eşliğinde ‘yapı’yor eserini. Bu yapı Yahya Kemal’in eseriyle benzer özellikler taşıyor. Şiirsel ses olarak değil belki ama şiirsel duyuş olarak nitelik benzerliği taşıyor bünyesinde.

"Düşman topçusu

Minare uçurma yarışması yaptı

İnsan değillerdi insanlıktan çıkmıştılar

Tanrıyı birlemeden uzaktılar

Ölmüş annesine bakan çocukların

Makinelarla fotoğrafını çektiler

                               İnsanın hüznüne ateş açtılar "

   Oğuz Atay’ın ‘İnsanlık Bitti’ söylemini anımsatan, Batı’nın geldiği son noktayı işaretleyen mısralar.Yukarıdaki alıntı yaptığımız bölüm, çok bağlandığımız , adına Batı medeniyeti denen büyük ve sarsılmaz yapının kara bir fotoğrafı adeta. İnsanın yüzünü güldürmeyen, insana derin üzüntü veren bir resim.

   Sonraki mısralar ile yüzümüze kan geliyor. Kendimizi buluyoruz. Serinliyoruz. İnancımızla üstün olduğumuzu anımsıyoruz. Farklılığımızın nereden kaynaklandığını öğreniyoruz. Kurtuluşumuz da buna bağlı. Çıkış yolumuz da.

"Biz müslümanız

Biz çocuklara hürmet ederiz

Biz vahyin ışığı ile farklıyız

Biz çocukları yaşatırız

                      Onlar Mostar Köprüsü’ne ateş açtılar"

   Kâmil Eşfak Berki şiirinin sesi, gündelik hayat içerisinde oluşan bir sestir. Şiirin onu ilk bulduğu ân, kanlı canlı gündelik hayat ve ilişkilerdir. Bu anlamda Berki’nin şiiri, yaşayan insanı ve yaşanan hayatı esas alır. Pasif ve etkiler alan bir özne yoktur şiirde. Eleştirel ve anlamaya çalışan bir özne. Bu özne büyük Hakikat Medeniyetine malzeme taşımakla birlikte, gündelik hayatın beyhudeliğini gördüğü için, esas olan tarihi yapılardır, sembollerdir, hassasiyetlerdir.

Bu şiirin ilk ânı beni

Tıklım tıklım bir süpermarkette buldu

Tek bir insan tek bir insana selâm vermiyordu

Kadının gözü komşusuna ilişiyor

Eli seğirtiyordu yağlı salamlara

Sonra o salam o kadınla gidecek

Kadın gidecek dudaklarını tapınır gibi boyayacak

Yağlı salam mutfakta bekleyecek

Kadın trans halinde mutfağa geçecek

O yağlı salam kızgın yağda cızırdayacak

                                    Onlar Mostar Köprüsü’ne ateş açtılar

Medeniyet Eleştirisi

  Tarihsel açıdan Tanzimattan bu güne görkemi karşısında büyülendiğimiz Batı medeniyetinin etkisi altındayız. İlk kamaşma aydınlarımız üzerinde görüldü. Batıcı aydınlar, kendi kaynaklarımıza dönmek yerine küçümseyici gözlerle baktılar. Körü körüne taklit, bu aydınların en belirgin vasfı oldu. Halkla olan bağını sıfıra indirdiler. Bu köksüz aydınlar güruhu, değerlerimizle uyumsuzluğunu göz ardı ederek batıya has kavramları, hiçbir sorgulamaya tabi tutmadan aynen benimsediler. Berki bu zihniyete şiiriyle eleştirel bir bakış getirir.

"Kaslarımızda biriken lâktik asit değil

Lâiklik kelimesi

Hava kirlenmesi gibi

Durduk kaldık öylece

Batıcılar gözbağcıları liberaller

Bütün başkentleri 2000 yılına tutsak ettiler

-Pardon 2001 yılına-

                              Onlar Mostar Köprüsü’ne ateş açtılar

Yıkılan bir köprü kadar değil Avrupa

Batı insanı çelik çizgilerle birbirine engelli

Biz gökkuşağına imrenmiş

Baktıkça güzelleştiren bir köprü yapmıştık

Çocuk yüzündeki mevsime haset ettiler

                              Onlar Mostar Köprüsü’ne ateş açtılar"

   Berki, batının zulmüne duyarsız kalmadığı gibi Batılı zihin yapısına da eleştirel bir gözle bakar. Bu bakış, ‘her şair aydın olmalıdır’ hükmünü doğrulayan bir bakıştır aynı zamanda. Burada İlhan Berk’in Adorno’dan aktardığı fikri hatırlamakta yarar var: Sanat yapıtları, içinde bulundukları dönemin bilinçsiz tarih yazımıdır. Berki’nin bu eseri, medeniyet eserlerine dair son derece ve ayık bir bilinçle koyulmuş önemli bir işarettir. Şiirin son iki mısraı , şairin bu topraklara has damarı, Diriliş çizgisini temsil ettiğini gösterir niteliktedir. Berki bir şair olarak da bir aydın olarak da  buradan yani Diriliş damarından sesleniyor.

"Her çocuk cellâdına bir ân baktı

Gülümsedi saygıyla duran Ölüm Meleğine"

Berki’nin şiirine dair konuşmayı ilk defa yine o gelenekten (diriliş) gelen bir dergi, Yediiklim dergisi başlatmıştır diyebiliriz. Yediiklim’in Nisan 2009 sayısı titiz yazılardan oluşan bir özel bölüm ayırmış Berki’ye. Her yazar Berki şiirinin ayrı bir özelliğini öne çıkarmış yazılarında. Şaban Abak’tan yeni kuşak eleştirmenlerden Aykut Nasip Kelebek’e Berki şiirine değer verenler daha bir değerlendirmişler şairi ve eserini. Yediiklim’in bu sayısı ilk olması hasebiyle Kâmil Eşfak Berki şiirine giriş niteliği taşıyor.

Biz bu tanıtım yazısında yazarların Berki’nin şiirine dair yaptıkları tespitlerin serimlemesini yapacağız. Böylece umarız ki bu kendine has şairimizin eserine bir nebze de olsa duyargaları çevirmiş olalım.

Şaban Abak, Hayretler Kitabı Yahut Çocuğun Miracı adlı yazısında Diriliş Akımına dikkat çektikten sonra Berki şiirinin öne çıkan bir özelliğini, ‘naif’ ve ‘hayretin şiiri’ oluşunu dile getirir. Şairin metafizik algısına yönelik önemli tespitlerde bulunur: " Naif bir şiir Kâmil Eşfak Berki’nin şiiri. Hayata büyülü gözlerle bakan, hayatın içindeki her nesneye, her kımıltıya, büyük bir ciddiyetle bakan, hayretler içindeki saf bir insanın görüşündeki tazeliğin şiiri. Bu yüzden, Berki’nin şiirinin belki de en önce söylenmesi gereken vasfı, bir hayretin şiiri oluşudur."

Osman Bayraktar da ( ki Bayraktar’ın bu toprakların yetiştirdiği , altın hükmünde tespitleriyle nitelikli bir eleştirmen olduğunu buradan belirtmiş olalım) Kâmil Eşfak Berki’nin Şiiri Üzerine Bazı Dikkatler adlı yazısıyla Berki şiirinin kendi içinde taşıdığı belli başlı özellikleri, derinlikli ifadeleriyle kaleme almış, belirtmiş. Her satırı, Berki şiirine girmek için anahtar hükmünde: "Kâmil Eşfak Berki’nin şiirindeki imgesel yapılandırma, duygu, duyuş, bireyin varoluş problemleri, ölüm, hayatta durduğu yeri belirlemiş olmaktan gelen tercihler, gündelik gözlemlerden kaynaklanan duyarlıklar, hattan bazen tedirginlikler, kelimeleri tasarruf biçimi benim için dikkat çeken unsurlar olmuştur."

Zafer Acar’ın yazısı (Kâmil Eşfak Berki Şiiri: Diri Bir Güzellik ve Gerçeklik) Berki şiirinin bir özelliğini imge ve gerçeklik bağlamında ele almış, yer yer şiir ortamına yönelik göndermeleri de içeren bu yazı, Berki şiirine yeni kuşağın bakışını , yaklaşım biçimini taşıyor olmasıyla önemli. Tartışmalı ifadeler de yer alsa okunmaya değer bir yazı olduğunu söyleyelim.

Haydar Ergülen’in yazısı Berki’ye dair bir hatıra yazısı: Heves Parkından Tanışıyoruz…Bu yazının günümüz şairine önerilebilecek bir metin olduğunu belirtmiş olalım. Zira şiir ortamının içindeki kavgaları, çekişmeleri, çekemezlikleri, küçümseyişleri, kibri ve egoyu düşündüğümüzde bu yazıyı şiddetle ve şiddetle ve şiddetle öneriyorum. Bir şairin önyargısız bir şaire bakışı, tanışması, imrenilesi bir incelik ve hassasiyet, güzel bir örneklik. En azından komplekssiz bir yaklaşım. Üzerinde konuşulmalı derim.

Yasin Doğru’nun yazısı da benzer bir yazı: Bursa Sahaflar Çarşısı’nda Bir Şair. Dostane duygularla yazılmış sıcak ve samimi bir metin.

Ali Haydar Haksal’ın yazısı, Berki’yi yakından tanıdığı için şiirine dair daha içeriden bir değerlendirme yapmış. Tamam Ali Haydar ağabey bir hikayeci, ancak bu kadar değil, şiir eleştirileri de dikkate değer ve okunması gerekiyor. Kimse fark etmedi ama ben söyleyeyim: Haksal, şairler üzerine de önemli metinler kaleme alıyor. 2008 Yediiklim sayılarında Alaaddin Özdenören’in şiirine yönelik yazdığı yazıları büyük bir hayranlıkla okumuştum. Haksal yazıyor, hem de iyi yazıyor, şiiri biliyor iyi biliyor üstelik. Tekraren üzerinde konuşulmalı derim.

Necmettin Turinay da yazısında Berki şiirinin kuşağının şiirinden ayrışan yönlerini ele almış: Kâmil Eşfak ve Şiiri. Berki’nin şiirinin içsel ve kendi içinde oluşan bir şiir olduğunu vurguluyor:"Çünkü onun şiiri, malzemesi dışta olsa bile, hep kendinde ve kendi içinde oluşan bir durumdur. Dolayısıyla bu şiirin hayatın içinden doğan bir yanı bulunsa bile, ona asla yaşamanın veya yaşantının şiiri nazarı ile bakamayız. Çünkü şiiri harekete geçiren dürtüler, dışta gözükse bile, onun için bu çoğu zaman yanıltıcıdır. Dolaysıyla bu şiir bir içe doğuş şiiridir ve özellikle bunun için güzeldir."

Yunus Emre Özsaray, Berki’nin bir şiiri olan ‘Mostar Köprüsüne Ağıt’ şiirini estetik açıdan tahlil etmiş.

İsmail Demirel, Berki’nin ikinci kitabı Çocuğun Miracı’nı kuşaktaşlarının da yardımıyla, alıntılarla bir değerlendirmeye tabi tutmuş. Yazısının sonlarında kendi görüşlerini de ifade etmiş tabi: "Çok sağlam ve birbiriyle irtibatlı bir mısra düzenine sahip olan Berki şiiri, farklı, geniş, imkânlı açılımlara yol açabilecek denli katmanlı bir ruh taşıyor. "

Aykut Nasip Kelebek, henüz yeni isimlerden. Ancak yazılarında gösterdiği cesaret, sıkı bir eleştirmeni haber veriyor bize: Kâmil Eşfak Berki’nin 70 Kuşağını Aşan Şiiri.

Bu özel bölümlü sayıda Murat Er’in pasajları da okunmaya değer yazılardan.

Yediiklim’in yoğun ve sıkı metinlerden oluşan bu sayısını değerli buluyor ancak yeterli bulmuyoruz. Değerli çünkü uzun yıllar şiire direnen, kadri pek bilinmemiş bir diriliş ve şiir adamı görülmüş oldu bu toplamla. Yeterli bulmuyoruz çünkü şiir incelemelerinin kitaplaşma sürecinin tamamlanmasını arzuladığımız bu şair-eleştirmene dair daha geniş ufuklu araştırmalar da kaleme alınabilirdi.40 yıllık şiir ömrüne iki sıkı kitap sığdıran Berki’nin değeri böylece daha etraflıca daha ihatalı bir şekilde yazılan yazılarla anlaşılmış olurdu.

Eğer biz yaşayan değerlerimizin farkında olmazsak , yaşayan bir şiirin de varlığı tartışmalı hale gelecektir.

Yediiklim’i temin etmek isteyenler yediiklim@yahoo.com adresinden ve belli başlı kitabevlerinden ulaşabilirler.

Gençlik damarım polemikçi dergilerden yana aksa da büyülü gözlerle ve samimi hislerle onları takip etmekten kendimi alamıyorum. Büyülü gözlerle çünkü dervişane bir eda buluyorum bu dergilerin tavırlarında, davranışlarında. Bir haber metni niteliği taşıyabilecek değerde metinler de yer almıyor değil bu dergilerde. Adeta ‘dergicilik taşrada da yapılabilir’ diyen bunu gözüme gözümüze sokan bir duruşları var. ‘beni al’ diyen, ‘beni oku’ diyen içtenlikli dergiler bunlar.

Elbette Az Edebiyat’tan bahsediyorum. Gürültüsüz 3. sayısını çıkardı AZ EDEBİYAT. Derginin ‘sürprizi’ Hayrettin Orhanoğlu’ydu bizce. Orhanoğlu’yu hep bilmelisiniz baylar. Öncelikle bir şair, kelimenin tam anlamıyla şiirin yükünü omuzlamış bir şair o. Bunun yanında hikayeler ve romanlar kaleme aldı, eleştiri metinleri yazdı, İsmet Özel ve Tanpınar üzerine etraflıca ve derinlemesine düşündü ve yazdı da. Derinlikli felsefi yazılar okuduk ondan. Ancak her şeyden önce dediğimiz gibi bütün bunların üzerinde onun bir şair olduğu vurgusu üzerinde durmak gerekiyor: Az edebiyat’ın bu sayısında Muhayyer Şarkı adlı şiiriyle yer alıyor Orhanoğlu. Soyut ve vurucu bir şiir bu. İnsanı yakan, can damarından yakalayan bir şiiri var Orhanoğlu’nun. Lirik bir duyarlıkla yazılmış, okuru en hassas yerinden etkiliyor.

Şiir gençlerinin duyarsız kalamayacağı bir metin. Öz itibariyle zengin bir felsefi alt yapıya sahip olduğunu görüyoruz şiirin. Yüklü bir entelektüel birikim satır aralarından kendini duyuruyor. Şiirin adının da işaret ettiği üzere koskoca bir Tanpınar var Muhayyer Şarkı’da.

Türkiye’de şiir kamuoyunda böyle bir şair de var ve şiiri iyi biliyor. Cöntürk gibi söylersek şiirin içinde ne var dışında ne var iyi biliyor. Sağlam bir edebiyat anlayışına sahip. Şiir izlerçevrelerinin Orhanoğlu’dan öğreneceği çok şey var.

Hayrettin hoca fakültede hep bir ışık oldu benim için. O ışığın daha gür görülmesi adınadır söylediklerim.

Az Edebiyat’ta dergiye değer katan bir yazıdan da bahsetmek istiyorum. Bir poetika çalışması: Bir Dil Vardır Dilde Dilden İçeri:Şiir Dili. İsmail Karakurt’a ait. Karakurt, kimsenin farkına varmadığı, nitelikli poetikalar yazıyor dergilerde. Modern şiirde geleneksel algıyı da içeren temel dil farklılıkları, modern şiirin diğer sanatlardan dil tutumu itibariyle ayrışan yönleri üzerinde duruyor. Yapı olarak modern şiirin taşıdığı özellikler , şiir dilinin gücü, söz sanatlarının şiir diline katkıları, kelimelerin çağrışım özellikleri ve modern şiirdeki işlevi v.b. konular dertlendiği mesele edindiği konular diyebiliriz.

Az Edebiyat’ta Mehmet Şamil’in ve Adem Turan’ın şiiri üzerinde de durmak gerekiyor. Şamil de Turan da kendi şiirini kurmuş şairler. Adem Turan, ‘Gün Boyu Aspirin’ şiiriyle, Mehmet Şamil ‘Beduh’ adlı şiirleriyle yer alıyor Az Edebiyat’ta. Turan’ın şiiri sert ve coşkulu bir sese sahip. Gündelik hayatın içinden sesleniyor bize. Adem Turan’a has bir söyleyişten bahsedebiliriz artık. Son kitabıyla bunu ispatladı zaten. Şamil’in de özgün bir lirizmi var, Yaşar Bedri’nin şiirinden kat kat uzaklaştı, mesafe katetti. Yalnızca şiire saygı adına görülmesi, okunması gereken şairler bunlar.

Biz ‘kendi yolunda bir dergi’ dedik ama Az Edebiyat kendinden emin bir dergi aynı zamanda. Projeleri var Az Edebiyat’ın. Kemalettin Bal’dan Az Edebiyat Dergisi Yayınlarının kurulacağını öğrendik. Bunu da buradan duyurmuş olalım.

İrtibat adresleri:

azedebiyat@gmail.com

kemalettin_bal@hotmail.com

Medeniyet dünyasında medenilerin davranış biçimleri yapaylıkla,yapmacıkla,sahtelikle maluldür.Şairin dünyasında sahici olan vardır.Bu sahici olan,dil yoluyla şiir biçiminde açığa çıkar.İnsanoğlunun en sahici dili,şiirdir.Şiirde dolaylama yoktur.Şair söyleyeceğini direkt söyler.Biz buna doğrudan konuşma diyoruz.Şiirde gerçek etkisi aranmaz.Şiir zaten gerçektir.Bu biribirinden kopuk ifadelerin tek ortak noktası; bir hak arama dili olarak şiirin,medeniyet karşısında takındığı tavır daha doğrusu şairin ödün vermez onurlu duruşudur.
Şair ,her haliyle kapitalizmin haklılaştırılmasından yana olmayandır.Onun işi ahlak ve adalettir.Şair,şiirinde,bir namus bekçisi,bir hak arayıcısı değilse,yanlış bir yolda demektir.İyi ile kötünün net olarak ayrıldığı alan,şiir alanıdır.Şiirde her şey bu kadar nettir.Şiir bu anlamda demokrasiye karşı bir vaziyet alır çünkü demokrasilerde güçlünün gücüne güç katılır ve kötüler her zaman galiptir ve demokrasi güçlülerin sesidir.Oysa şairin sesi ve duyuşu,medeniyet aleyhtarı oluşuyla barbarın sesi ve duyuşuyla bir ve koşuttur.İsmet Özel’e göre "bir hak arama dili olarak şiirin modern dünyada tuttuğu yer toplum ilişkileri içinde barbarın tuttuğu yere uygun düşer.Her ikisi de asıl söyleyecek şeyin söylenmekte olandan farklı olduğuna işaret ederler.Şiir yabancılığı üstlenir,çünkü geçerli dil ulaşılacak hiçbir menzilin bulunmadığı görüşünü haklılaştırmak üzere kullanılmaktadır.Barbar yabancılığı üstlenir,çünkü geçerli insan ilişkileri insan türünü şerefinden yoksun bırakmaktadır." Bu bağlamda her şiir,muhatabına ikaz hüviyetine bürünür.Yapaylığa ikaz,sahteliğe ikaz,ikiyüzlülüğe ikaz,menfaate ve çıkar ilişkilerine ikaz,zulme ve haksızlığa ikaz,hayat karşısında sönüklüğe ikaz,hayattan kaçışa ikaz…Bu yüzden oldukça aşina olduğumuz Turgut Uyar’ın "Geyikli Gece" şiiri,hayattan kaçış şiiri değildir,hayata katılım şiiridir.Yalnızlığından kurtulamayan bir bireyin hayata katılışının,bu yönde bir atılım içinde oluşun,bir çabalayışın şiiri.Her şeyden önce,çağını ‘bilen’ bir insan var şiirde.Çağını bilen ve çare arayan.Dönemin koşulları düşünüldüğünde,siyasal,toplumsal , ekonomik ve kültürel alanda bir değişim ve dönüşüm dalgasının vuku bulduğu yıllarda yazılmıştır.Yukarıda yazılan medenilik-barbarlık bağlamında ifade ettiğimiz düşünceler parelelinde okunduğunda bu şiir,iptidai anlama bağlı,barbar bir duyuşa sahip bir şairin ikazı olarak görülebilir.Evet,şair uyarıyor,hem de medeniyetin dilinden anlar hale düşmeden.Turgut Uyar "Geyikli Gece" şiirinde,medenilerin diliyle konuşmaz öncelikle.Şiirin işaret ettiği;yapaylığa vurgudur ve bu anlamda sahici olana yönelir:
"Halbuki korkulacak hiçbir şey yoktu ortalıkta
Her şey naylondandı o kadar"
Turgut Uyar ,bu şiiriyle bizi sahici olana çağırır.Şiirin bizi taşıdığı alan;safiyet,bozulmamışlık yönünde ifade edilen,yapısında hiçbir çıkar ve menfaat bulunmayan,merkezin,medeniyetin dışladığı alandır.Bu alanın gölgesinde,gösteriş,şov,şatafat ve debdebe barınmaz.Analize-senteze gelmeyen bir alandır bu.Medeniyete,modern insana yabancı gelen her bir şey,bu alanın gölgesinde barınabilir.Yine de bir kaçış değildir bu.Şair şiirinde bir safiyet ve sahicilik özlemini dile getirmektedir.Tam da bir barbarın özlemini çektiği alan.Bu,biraz da bir barbarın savaşkanlık özlemini duyduğu;hayattan,hayatın kirinden pasından kaçmayan bir alan.Barbar ,yüzleşendir,çarpışandır biraz da.Medeniyet karşısında önünde iki seçenek vardır.İsmet Özel’e göre;"ya merkezin üstünlüğünü kabul edecek,medeniyetin dilinden anlar hale gelecek,ya da merkezin üstünlük iddiası karşısında savaşı göze alacaktır."
Şair,zulme uğramış biridir.Şiir haklılığı savunmanın bir açıklamasıdır.Bu yüzden şiir alanında taraf seçmek,İsmet Özel’in ifade ettiği anlamda,bu gün her zamankinden daha elzem bir seçimdir.Evet şair,taraf seçmelidir her şeyden önce.biz de neyin ne olduğunu,kimin kim olduğunu zihin açıklığı içinde bilelim.

Az Edebiyat Dergisi Ağustos-Eylül-Ekim 2008 Sayı:2

Aydın – Nazilli’de iyi şeyler oluyor. Ben de Mustafa Uçurum gibi yıl:1 sayı:1 diyen dergiler karşısında heyecanlanırım. Az edebiyat 2. sayısına ulaştığındaysa heyecanım ikiye katlandı diyebilirim.

2008’de edebiyatımızda bir dergi patlaması yaşandı. Bu olumlu bir gelişim şiirimiz-edebiyatımız adına. Bunu , imkânları olan bir zenginlik olarak görmek gerekiyor. Çünkü yeni yeni yazarlar-şairler boy gösteriyor bu dergilerde. Yeni heyecanlar, yeni hevesler demek bu aynı zamanda. Ama gerçekçi olmak gerek. Anadoluda çıkan, bir yayınevine yaslanmayan dergiler kısa ömürlü oluyor, benim gördüğüm bu. Belli bir zaman geçtikten sonra nefesler tükeniyor, heyecan kayboluyor, kapanıveriyorlar. Bu ise üzücü bir durum. Bu dergilerin şimdilik en büyük problemi, maddiyat. Ekonomi. Bu , gün gibi ortada olan bir gerçek.

90’larda Sombahar adında bir dergi vardı. Gün geldi, editörün de itiraf ettiği gibi, dergide yazı-şiir yayınlayan yazar-şairler bile dergiye para verip satın almadıkları için, Sombahar kapanmak zorunda kaldı. Düşünün, dergide yazan yazarlar bile Sombahar’ı satın almak zahmetine(!) katlanamıyorlar. Bu acı verici, vahim bir durum.

Anadoluda çıkan dergilerin uzun ömürlü olmalarının temel koşulu, derginin yaşamasını isteyen, dergiye omuz veren okur veya yazarların hemen tümünün, elini taşın altına koymaları, dergi için elinden gelen bütün fedakarlığı, özveriyi göstermeleridir. Bunun başka bir izah tarzı yok. Bu böyledir ya da bu işler böyle dönüyor. Kalıcı olmanın sağlanabilmesi için, yazı niteliğinin yanında, organize olmak, örgütlenmek, koordineli çalışmak gerekiyor. Dergiciliğimizde bunun hiç mi örneği yok. Kapı gibi Mavera maceramız var bizim. Ustamız pirimiz Nuri Pakdilimiz var mesela. Edebiyat dergimiz var. Tek başına bile Zarifoğlu’nun dahiyane çabası var. Cahit Zarifoğlu’nun , Mavera serüveni her bakımdan öğreticidir. Zarifoğlu’nun Mavera dergisi için gösterdiği fedakarlık, verdiği emek ve sarfettiği çaba, günümüz dergi sahipleri için önemli, saygı duyulası bir örnekliktir. Dediğimiz gibi her yönden, hem organize olma, hem sahiplenme bakımından öğretici tarafları olan bir şahsiyet, bir öncüdür Zarifoğlu.

Az edebiyat da bu anlamda bir çalışmaya girebilir, dergiyi sahiplenmek noktasında girişimlerde bulunabilir. Az edebiyatı sahiplenmek isteyen okur-yazarlar da büyük bir fedakarlık örneği sergilemeleri gerekir. Bu , elini taşın altına koymaktır bir bakıma. Zarifoğlu üniversiteden, öğretim üyelerinden de Mavera’yı sahiplenmelerini istemiştir. Bizzat üniversitenin profundan bile Mavera’yı desteklemelerini, dergiye abone bulmalarını istemiş, görevlendirmiştir. En son Edebiyat Ortamında yayınlanan mektuplarından öğrendiğimize göre Almanya’da bile 500 aboneye ulaşılabiliyor. Bu nasıl oluyor? Yönlendirmekle, organize etmekle. Neyi muhafaza ettiği belli olan muhafazakar kesimde maalesef bu türden çabaları destekleyen yok. Bu esef verici bir durum. Dergicilik kadronun yanında hem maddi hem de manevi olarak desteklenmesi gereken bir oluşumdur. Anadolu’da çıkan dergiler büyük yoksunluklar içinden doğuyorlar. Cep harçlıklarıyla, kısıtlı maaşlarla kotarılıyor, ayakta durabiliyorlar.

Biz Az edebiyatı uzun ömürlü görmenin huzurunu duymak istiyoruz ve bunun gibi daha bir çok dergiyi.. Bu dergilerdeki samimiyetin sahiciliğini kimse tartışma konusu edemez. İlgiye , desteğe, ve en önemlisi de ekonomiye ihtiyacı var bu dergilerin. Bunun için de ilk olarak aboneliğin bir sisteme bir düzene kavuşması gerekiyor. Kimse bu dünyaya çivi çakmadı; dergiler arasındaki rekabet de edebiyat için pek sağlıklı bir durum teşkil etmez. Rekabet veya yarış değil, dergiler arasında yardımlaşma-dayanışmadır esas önemli olan.

Aydın’dan gelen esintiyi bu türden düşüncelerle okuyun bir de.

İster hayalci ister gerçekçi olun, iyi şeyler yapmak için özveri-fedakarlık olmazsa olmazdır.

Şiirleri ‘topyekün insaniyete çağrı’ olan şairlerin somut olarak varlığı Türk şiirine bir zenginliktir.Modern Türk şiiri,insan oluşun şiiridir haddizatında.Aynı zamanda modern Türk şiirinin verimlerini her okuyuşumuzda,insanlığımızın pekiştiğini ve zenginleştiğini hissederiz.Bu his ve duygulanım,zorbalıkların,vicdansızlıkların.kibrin ve inadın bir gün yok olacağı umudu aşılar bize.Modern Türk şiiri okuru, ‘acımasız darbeler’in sonu olacağını,acının bir gün ilga edileceğini,metni okuyarak yaşar ve hisseder.Okur için önüne sürülmüş her metin,her şiir,yukarıda ifade ettiğimiz gibi,bir çağrı hüviyetini taşır.Bu kimlik(şiirle özdeşim kurma,hemhal olma,değişme-dönüşme) aynı zamanda muhatabında(okur)bir beklenti iklimi,birliktelikten doğan bir umut atmosferi oluşturur.
Yıllardır şiire verdiği emek ve gösterdiği çabayla saygı uyandıran Nurettin Durman’ın çağrısı,dikkate alınası bir çağrıdır.Durman’ın lamure yayınlarından çıkan Seni Beklerken Cancağızım Ben Böyle adlı kitabını okuyup bitirdiğimde,bu çağrının esaslı bir çağrı olduğu kanaatine vardım.
"bunca yalnızlıkların,kalpsizliklerin,vicdansızlıkların
bunca hoyrat bakışların,kınamaların ardında beni
bu zalim cendereden,bu çılgın zilletten kurtaracak
ve bana bir yalnızlık bağışlayacak bir kuvvetin
bir adaletin haberini dahi içim kabararak canı gönülden
beklemeye hazır halde iken beni böyle kederler içinde bıra-
kan; o insafsız vuruşların,acımasız darbelerin sonu ne zama-
na kadar sürerse sürsün,gene de canı gönülden
o karanlık dehlizi yarıp ışığa kavuşturacak
o muhteşem kudreti binlerce defa ümit ederek
bekliyorum:" (s,16)
‘ Beklenti’ temelinde gelişen bu çağrı,ümitvar olmaya dair, ‘umut’a yönelik oluşuyla lirik şiire özgü bir nitelik taşır.Bu niteliğin,gereksindiğimiz için,konuşulabilir ve sahiplenebilir olduğunu söylemek istiyorum.
"Ey iyiliğin ve kötülüğün çemberinde dönen
Kendini kendine bırakmak çare değil.
Bir uzatılacak dal,bir uçurum çiçeği hiç değil.
Kendini azade kılmak yolun üzerindeki taşlardan diken-
lerden çare değil…"(s,40)
"Bu acılar bitmez mi güneşin tekrar tekrar doğduğu sabahlarda"(s,41)
"İncir ağacına kuşlar konuyor,incir ağacını yiyecek kuşlar,
cıvıl cıvıl ortalık;incirin saltanatı bitmiyor"(s,68)
Durman’ın ‘lirik şiir dünyası’ kendi içinde dönenip duran bir hareketsizliği imlemez.Şiirde alttan alta gelişen,gelişleyen bir çağ ilgisi barınır.Yüzey yapıdan bize yansıyanlar,buz dağının görünen kısmıdır sadece.Bu kitap,çağının duyarlığını taşıyor oluşuyla önemsel,üzerinde konuşulmaya değer özelliklere sahiptir.
"Bağdat’ın başına gelene bakın;şehrin yağmalanması,ta-
rihin yok olması beni üzmesin de ne yapsın;" (s,38)
"ağlayan kadınların,yıkılan evlerin,
bombalanan şehirlerin,parçalanan insanların,
öldürülen çocukların görüntüleri yayınlanıyor
haber bültenlerinde:
her akşam kan fışkırıyor,
her akşam gözyaşı,her akşam ne kadar acı varsa
beynine pompalanıyor insanların,
şeytanın uşakları azdıkça azıyor
kötülüğün peşinde
kıtalar dolaşıyor;
öldürüyor,yakıyor,yıkıyor,toprağını işgal ediyor,sömür-
dükçe azgınlaşıyor,azgınlaştıkça sömürüyor, sömürdükçe in- sanlıktan çıkıyor!" (s,39)
Nurettin Durman’ın şiiri,sorumluluk taşıyan bir şiir.Bu şiirde çağsal ilgiler,sorumluluk temelinde gelişir.Durman’ın bu şiirleri,sorumluluk bilinciyle yazılmış,lirik bir söyleyişe sahip sahici şiirlerdir.
"insanlık utandı kendinden,ben utandım kendimden,
bu teknolojik zulmün,bu uzay çağı zorbalığının utancı
ibret belgesi olarak tarihin sayfalarına geçti," (s,38)
Durman’ın şiirinin ayırtedici niteliği,şiirinde belirginleşen acziyet ve teslimiyettir.Büyük bütün’e olan bu kabullenmişlik,onu Zarifoğlu şiiriyle akraba kılar.En nihayetinde bu dünyaya söyleyecek sözü olan bir şiir bu.
"çocuklar, kadınlar,kalabalıklar!ama ne çare!
Anladım ki çok şey gibi kaldırımlar işgal!" (s,45)
Durman’ın şiirinde acı,karşılık bulamamış bir acıdır ve şair özne bu karşılıksızlığın çıkmazını yaşar.Bu çıkmaz Durman şiirinin söyleteni,çıkış kaynağıdır âdetâ.Bu çıkmaz olmasaydı,Durman bu şiirleri yazamayacaktı belki.
"Anladım ki;bir şeyin olmasını beklerken
büyük meraklara düşmeden olmayacak.
Anladım ki payıma düşecek şey
O kadar insan içinde bir başıma kalmak olacak." (s,45)
Durman’ın şiirinin temel özelliklerinden biri,taşıdığı yalnızlık duygusudur.Şair özne,içsel zorunluluk gereği,taşıdığı yalnızlığı,yalnızlık acısını dindiremez.Lirik şiirin motiflerinden ‘yolculuk’ ve ‘yağmur’ motifleri,Durman’ın şiirinde şair öznenin şehre bütünüyle katılmasına,kalabalıklara karışmasına engel teşkil eder.
"söze hacet kalmadı,uzun solumalardan sonra
gün ışıdı,her şey anlaşıldı artık;
açılacak kapılardan biri
mutlaka alacaktı beni içeri;
zikrin hallerinden doğacaktı güneş
mutlaka kuşluk vakti tutacaktı beni,
alnımdan öpecekti saba rüzgarı
kadınım dualara duracak
bir sessizlikle yürüyecekti ardımdan," (s,55)
Durman’ı diğer şairlerden ayıran bir özellik de,kitabı boydan boya kaplayan bir ‘keder duygusu’dur.Bu duygunun kaynağı olarak ‘hayat’ın değiştirilemeyişini,zulmün engellenemeyişini gösterebiliriz.Şair özneyi münadi kılan,inadın ve kibrin vehametidir.Necip Fazıl’ın "durun kalabalılar…."mısraı ve bu mısradaki ihtar ve ikaz,Nurettin Durman’ın şiirinde somutlanmış gibidir.
"nedir bu inadın aktığı ırmaklar,
bu kızıl kıyamet rengindeki hayat,peki ne olacak
hayretle açılmış gözlerdeki ışıltkan kıvılcımların sonu;
hadi söyle?" (s,59)
Durman’ın şiiri,geriye doğru değil,ileriye doğru giden bir şiirdir ve her şiir yeni bir başlangıcın atılan ilk adımı gibidir.Kuşkusuz geçmişe dönük vurgular mevcuttur bu şiirde fakat bu hiçbir zaman mutsuz bir debeleniş,bir patinaj değildir.Bununla bu şiirin hemen her zaman bir ‘mutlu olma isteği’ni yansıttığını söylemek istiyoruz.Aşağıdaki mısralar bu durumun en bariz göstergeleridir.
"Dedim;her yokuşun vardır bir inişi lâkin önemli olan çıkmaktır yola!
Başlamaktır bir yerinden hiç olmazsa hayatın kanayan yüreğinden!" (s,62)
Durman’ın bu şiirsel toplamı,lirik bir maceranın(iç evrende ilerleyen) cümleleri gibidir.Bu maceranın merkezi,acıyı duyumsamaktır.Aynı zamanda ruhta devinen acının hüzünlü bir dışavurumu,kendiliğinden ifadesidir.Kendiliğinden diyorum,çünkü bu şiir,baskılı ve yoğunlaştırılmış sözel yapının somutlaması değil,lirik şiire özgü soyut bir dünyanın kelimeler üzerinden yansımasıdır.

Nurettin Durman,Seni Beklerken Cancağızım Ben Böyle,lamure,2008,ist.

ŞİİRİMİZDE SESSİZLİK ARAYIŞLARI:MUSTAFA UÇURUM’UN ŞİİRİ ÜZERİNE

Türk şiirinde iki ana damarın varlığını kabul edersek,Mustafa Uçurum’un şiirini,Ahmet Haşim’in temsil ettiği akışa,yani kişisel tarihin psikolojik duygulanımlarla yazıldığı damara,lirik yönelimlerle şiirsel metnin kotarıldığı mecraya yazmamız gerekecek.
Uçurum,bu şiirsel toplamla lirik bir şölen sunuyor bize.Aynı zamanda bu kitap kadim zamanlardan bu güne lirik şiirin ölmediğinin ispatı niteliğinde:
"olanları hep gördüm içime yürüyorum
çıktığım yokuşlarda eridi adımlarım
bana selam gönderme kervan geçmez buradan
bahtıma sadık kaldım sesini sesim yaptım
durmadı esen rüzgar getirdi yağmurları
üstüm başım ıslandı her yer nisan her yer gül" (s,7)
Yazılmakta olan şiirin ses arayışlarındaki şiirsel çarpıklıkları gördüğümüzde, yukarıda ifade ettiğimiz savın doğruluğu kabul görür bir nitelik taşır.Uçurum’un şiiri daha en başında şiirde ses unsurunun sorunlarını halletmiş,modern mecaz retoriğinin imkanlarını şiiri lehine kullanmış bir görünüm arzeder.Mısra sonlarındaki ses benzerlikleri,Uçurum’un kadim şiirden çok şey öğrendiğini gösteriyor:
"çıkmaz sokak gibiyim hüzünlerle kapanan
yanında dağ devrilen umarsız bir faniyim
bu yapraklar ağaçlar en acılı şarkılar
belki de eğik boynum nabzımı hızlandıran
yağmurum esaslıdır en çok kızlara yağar
evde kalmış kızlar ki en çok eylülde kaçar" (43)
Lirik şiirin belirgin özelliklerinden biri,muhatabını(okuyucuyu) dolaysız bir biçimde etkileyebilmesidir.Yine aynı şekilde ‘lirik ben’le okur arasındaki ilişki özdeşimsel bir karaktere(ıra) sahiptir.Bizler,okur veya şairler,bu şiirleri okurken,etkileyicilik katsayısı yüksek bir insanlık durumuyla karşılaşırız.Şiir bizi en hassas yerimizden yakalamıştır ve böylece liriğin dünyasına daha bir yakınlaşmış oluruz. ‘Lirik özne’nin kendi içine kapanmış şiirsel çevrimine kendimizi akraba kılarız.Lirik özneyle aramızdaki mesafe sıfıra inmiş ve şiirsel bir içine kapanıklığın dairesine komşu oluruz:
"yazgım suskunluğumdur
ki konuşamam ben
kılıç keskin ama pirim
bu istasyona uğrayan tren
beni almaz" (s,38)
Bizce Uçurum’un kendine mahsus bir dünyası vardır ve hiçbir şiir türüyle sınırlanabilecek bir dünya değildir bu.Bazen onda "hani o savaş naraları,nerde barbarlar" diyen bir çığlık duyarsınız.Bu çığlık kimi zaman bir saflık ve masumiyet arayışına dönüşür:
" katıksız sözlerim olsun kimsenin bilmediği
tam vaktinde gelen trenlerim
yağmurda açan çiçeklerim" (s,47)
Kimi zaman yenilmiş bir uygarlığın hüznüne tanık oluruz:
"anlatmaya yetmez yenilgimizi
fırtına sonrası yorgunluğumu
çekip kılcal damarımdan
topuğumdan çıkarıyorum acımı
yol uzun,yolsuzum,piyadeyim nitekim" (s,47)
Topyekün Mustafa Uçurum’un şiiri,bir sessizlik arayışının şiiridir.Şair özne,bu sessizlik arayışının ancak bir bahar özlemiyle pekiştirileceğini ya da sonlanacağını düşünür.Beşeri tecrübe(burada aşk tecrübesi) lirik bir duyarlılıkla billurlaşır ve şiirsel kalıplarına dökülür:
"efkârımı dağıtır biraz nisan biraz gül
kimse duymasa beni gidişim sessiz olsa
nehirlere uğrasam aşk olsun nisan desem
kendime sözüm geçmez dilim dönmez kendime
hayatımı boşalttım biraz nisan biraz gül"(s,7)
Uçurum’un şiirinin ayırt edici niteliği,kitabı(şiirleri) boydan boya kaplayan bir hüzün duygusudur.Bu hüznün boyutları ‘acı coğrafya’ Ortadoğu’ya kadar genişler. ‘mülayim bir gül’ şiiri, ‘çapaklı duyarlık’ diyebileceğimiz bir tarzda,Ortadoğu’ya yönelik bir göndermeyle dikkate değer bir şiir vasfını taşır:
"bir yahudi urbasını yakmak
ne kazandırır boynu yaralı askere
her yanı yağmurda dökülen benim
yaralarla büyüdüğüm doğrudur
oysa yanlış hesap bizimki
Bağdattan döner gibi
günahtan kaçar gibi
oyalanmamış ve uzak"(s,49)
Uçurum’un şiirlerinde yer yer bir özgürlük arayışına da tanık oluruz.Bu arayış, kalabalık şehirlerden bunalmış bir bireyin çıkış kapısı olarak okunabilir.Bu doğacı özlem,modern kıskaçtan bir kaçış,çıkmazdan kurtuluş özlemidir:
"eskimiş fiyakamı çekip şehirden
arka sokaklar dahil
bir kavalın ritmi kulağımda
dağlara
dağlara"(s,46)
Mustafa Uçurum,bu kitapta,şair kimliğini başarılı lirizmiyle kanıtlamıştır.Bu samimi ve içten tavır,Uçurum’un sonraki şiirlerini de düşündüğümüzde,niteliğini tebarüz ettirmiş ve hakkında söz edilmeye değer bir şair konumuna yükseltmiştir.Anlaşılan,modernizmin ifsat edici dünyasında tıkılı kalmış bizler,onun şiiriyle beslenmeye,menzilimize güzellikler katmaya devam edeceğiz.

HİKMET YİTİMİNDEN BENLİĞİN DÜNYEVİLEŞMESİNE:ZAFER ACAR’IN ŞİİRİ

Zafer Acar’ın Coğrafi Delilik ilk kitabı.Zafer Acar,kitabını beş bölüme ayırmış;bunlar, ‘ve kalp’, ‘kafa’, ‘kollar’, ‘bacaklar’, ‘gövde’ bölümlerini içeriyor.Bu bölümleme Acar’ın kitabına giriş niteliğinde.Bedensel olanın soyut bir dışavurumu gibidir Acar’ın şiiri.Soyut,çünkü şiir yazılmış bile olsa,henüz insanlaşmış,can kazanmış değil."canlanması için/kendi ruhunuzdan üfleyin" der şair.Yaratılana değil yaratışa özenme onun şiiri,Sezai Karakoç’un koyduğu ayrımla söylersek.Kitaba giriş niteliğindeki ‘dürüstkâr’ şiiri,yine de bedenin şairi yapmaz Acar’ı.,çünkü bedene yönelik bir betimleme yok.Şiiri insanca özellikleriyle kavrama bakımından bu şiir,Acar’ın şiirine poetik bir giriştir.Bu şiiri önemsel kılan,alışılmadık bir iletişim biçimini önermesidir:

" kafa kol bacak derken gövde ve kalp
böyle başladım yaratmaya
bu benim şiir insanım
canlanması için
kendi ruhunuzdan üfleyin

şiir dünyam demedim
canlanamaz çünkü
boşluğa bırakılmış kesik bir baş" (s,9)

Hikmet Yitimi

Zafer Acar modern zamanlarda kaybolan hikmetin,daha doğrusu bir hikmet arayışının şiirini yazıyor.Evet,günümüzde hikmet yitime uğradı ve bilge adamlar,hikmet erleri bir bir terk etti dünyamızı.Her şey sahtesiyle malul artık.İnsan doğmadan tanımlandı,ad kondu ona:

"bu vaktin insan yavruları sahte
daha doğmadan adları konuyor
daha rahme düşmeden
daha evlenmeden anne baba" (s,22)

Her şeyde bir kolaycılık bir hazıra konma var.İnsan teki,modern zamanlara has bu sentetik dünyada,ölümün sahiciliğini gözardı edebiliyor.Beşeri deneyimin olmadığı,ölümün anımsanmadığı bir dünya,terk edilmeye teşne bir dünyadır.Toplum mühendisleriyle,gazetecilerle ve bilgi teknolojileriyle çevrili bir hayat algısı da hikmetin özümsendiği,eylemsellik kazandığı,somutlandığı,hayat bulduğu bir hikmet erine,danışma-fikir alma mercii olarak ihtiyaç hissetmiyor.Algı sakat ama gerçek bu;hikmet eri ve bilgeler terk etti dünyamızı:

" bana ihtiyacı kalmamış kimsenin dedi dede korkut
ben gidiyorum dolaşın dünyada adsız atsız" (s,22)

Benliğin Dünyevileşmesi

Zafer Acar sözü olan bir şair.Acar’ın "egocil tavşat" adlı şiiri,modern insanın dünya anlayışına,hayat görüşüne getirdiği eleştiriyle ön plana çıkar.Evet, o kadar dünyevileştik ki,duyargalarımız bu dünyaya ayarlı hale gelmiş,sevap ve günah defterine kayıt düşen melekleri hayatımızdan tard edecek bir rahatsızlığın ortasına düşmüşüz.Amacımız daha fazla kazanç elde etmeye yönelik.Davranışlarımızda bir netlik bir sarahat yok.Modern insanın egoizmidir söz konusu olan.Acar bu durumu şiire özgü prizmadan geçirerek aktarmış bize,şiirin imkanlarını kullanarak:

"ah o melekler omuzlarımızda tutsak
sağ omuzdaki rahat
bakkal defterleri ne de olsa dolan
dağınık alışverişler günah işportacısından
ve abur cubur tavırlar" (s,23)

Yalın bir şiir yazıyor Zafer Acar.İçinde derinliği barındıran bir yalınlık bu.Bazı şiirlerine,Sezai Karakoç’tan tevarüs ettiği bir medeniyet perspektifi hakim."papatyalar dağa kaçtı" şiiri,sömürge şairlerine,güdümlü şairlere yönelik bir eleştirel vurgu içerir.

" kasıklar arasına kurulan uygarlık
paris londra washington
tapındığı bir kısım şairin
geldikleri yer ora
gidecekleri yer ora sanki
kalpleri orada atıyor onların
sevdiklerine karşı" (s,25)

Benzetmeler Evreni

Zafer Acar şiirinin ayırt edici niteliği,benzetmelere dayalı oluşudur.Şiirinde benzetmeler,ustası olduğu Sezai Karakoç’un imge dünyasını anımsatan bir düzeneğe sahiptir.Yer yer gerçeküstü şiir algısını da duyumsadığımız bu şiirler,mısra kurulumu ve imge oluşumu bakımından orjinale yaklaşır ama çıkış yeri itibariyle Sezai Karakoç mahreçlidir:

"levhalar ki kum tanesi
levhalar insanlığa
yeni bir ay kırılması" (s,53)

Zafer Acar’ın imge üzerinden Sezai Karakoç’tan yararlanma tavrı,klasik şiir tarafıyladır daha çok.Baskın oran,geleneksel şiirdir.Ve Acar’da gelenekten yararlanma,Karakoç üzerindendir.Karşılıklı bu geçişme,nispeten Zafer Acar’a kişiliğini kazandıracak boyutlara ulaşır.Acar’ın şiiri,Karakoç’un şiirinden olumlu yönde yararlanma bakımından iyi bir örnektir:

"gidin
bir çömlekçi bulun kendinize
gül aydınlığı elleri olan
ve toprağı ay ışığı şarabıyla yoğuran

gidin ve dönün o çömlekçi önünde
raks edin
ki eksiltin tüm eksiklerinizi" (s,53)

"öğret onlara
fırtınayı bir kamçı gibi kullanmasını
ey deniz
buzul ustalığını soğuğun
öğret onlara
yalnızlığın bengisu kısrağını
kaldırmasını şaha" (s,54)

Tamamlanamayan Özne

Zafer Acar,içindeki cevherin(buna yaşam enerjisi deyin siz) şiirini yazmıyor;bir sönüklük,bir azalma,bir tükenme ve olumsuzlama var şiirinde sürekli.Yani kendi dayanağını,sağlam temellerini bulmuş değil henüz.Bu yüzden tedirgin bir öznedir şiirinde konuşan,yaşlandıkça hafifleyen,küçülüp azalan bir özne:
"ama hafifliyoruz yaşlandıkça
küçülüp azalıyoruz her şey gibi
tükendikçe açılan kalem gibi
tam bitmeden atılıyoruz yaşamdan
ve tamamlanamıyor hiçbir söz
hiçbir insan" (s,27)

Zafer Acar’ın şiirsel gayreti,bir şeyleri tamamlama,bütünlüğe kavuşturma derdi ve gayesinde."BASTONmürit" ile "Gölge Lam Şatiye" şiirini mukayeseli okuduğumuzda,Acar’ın şiirinin gövdeleşmeye ihtiyacı olduğunu görürüz.zaten Acar da sonraki şiirlerinde bu ihtiyaca cevap olabilecek uzunlukta şiirler yazdı.Ancak bu şiirsel toplamı düşündüğümüzde Acar’ın minör şiirin sınırlarında dolaştığını söyleyebiliriz:

"unutmamak için seni
camiler bile ip bağlamalı parmaklarına

görmeden
göreni duymadan
insan beş duyuyla dokunmadan
gerçekten tapınmaz sana" (s,28)

Naif Bir Duyarlık

Zafer Acar’ın şiirinin ayırt edici bir diğer niteliği,naif bir duyarlığa sahip oluşudur."tövbe"şiirini bu naif duyarlığın şiirsel forma aktarımı olarak okuyabiliriz..Şiirsel incelik ve dikkat yüklü bu şiir,Acar’ın en sevdiğimiz şiirleri arasında.Yoğunlaştırılmış bir öze sahip ve kendini okutuyor:

"boynum
bir kuş boynu değildir artık
tutulmuş ki öyle
yüzüm sana dönük

konduğum dalı acıtan pençem yok
uzat parmaklarını tanrım konayım" (s,49)

Acar adeta geleneksel şiirden naif duyarlıklar devşirir.Metafizik şiirle harmanlanmış bir duyarlık bu.Aşk üzerinden işletilen bu algı,şiiri okuyucuya kabul ettirebiliyor,benimsetebiliyor."tapınak" şiirinin,şiirde metafizik algıya yönelik girişimi de var.Bu girişim önemsenmesi gerekiyor.Bu algıda aşka insiyaki bir yöneliş yok,bu ise önemsel bir durum.Günümüz şiirindeki aşk algısını düşündüğümüzde bu önemsel durum,şairin hanesine artı olarak giriyor.Acar’ın aşkı daha düzeyli ele alışı var:

" musanın kemikleriyle çivilendim turuncuya
turuncu,bir kapı
menteşesi yusuf olan menteşesi züleyha

mihraba döndüm
elimden döküldü bardak dolusu dünya" (s,48)

Zafer Acar’ın şiiri,geneli itibariyle iyi ve nitelikli bir şiir."Coğrafi Delilik" bunun en belirgin kanıtı.Yukarıda söylediğimiz niteliklerle birlikte Acar’ın Coğrafi Delilik kitabını başarılı bir ilk kitap olarak görebiliriz.Sözü olan bir şiir baştan başarılı olmaya adaydır zaten.Şiirde hikmet arayışı ve dünyevileşme temleri,günümüz şiirinin/şairinin dikkat etmesi gereken temlerdir.Ve bu azımsanacak bir şey değildir.Zafer Acar’ın "şiir insanı" bize çok şey söylüyor aslında,duyabilene…

nurettin durman,seni beklerken cancağızım ben böyle,lamure,2008
mustafa uçurum,tenhalayın kalbimi,ilkkitap,mayıs 2006
zafer acar,coğrafi delilik,yediiklim,temmuz 2005