Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı

Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı
Facebook'un Nüfusu Ülkeleri Aştı

Şiirler, geleneksel halk şiiri formunda, a, b, c, b kafiye düzeninde yazılmışlar. Temaların hemen tamamı tanıdık, kafiye uyumunda yer yer zorlamalar var. Deneysel şiirin alışkanlıklara meydan okuyan çağdaş örneklerinden vazgeçtik, kitapta yer alan şiirler, yer yer maniler, geleneksel şiir/mani zekvi anlamında da özel bir duygulanıma neden olmuyorlar. Acemilikler, yöresel ağız, bir sözcük söyle hemen dörtlüğü yapıştıtayım tarzı uçarılıklar da cabası. Bu durumda iki seçenek söz konusu edilebilir. Birincisi şairin, şiir gündemini takip etmemesi ikincisi ise, bu gündeme bilinçli sırt dönmesi… Bu ikincisi bana daha makul görünüyor: Global dünyaya karşın yerel olanı tercih etmek… Dünyadaki başdöndürücü değişim, teknolojik edavatın insan yaşamına egemen olması hayret duygusu başta olmak üzere, insana dair bütün nitelikleri geçersizleştirip, kendi düzeni içerisinde yeniden inşa etmiş bulunuyor. Binlerce yıllık birikimin seyirlik veya 'hudayinabit' kabul edildiği bu düzeni protesto etmek anlaşılır bir ahlaki tavırdır. Ne var ki şiir denilen poetik düzenin de kendince kuralları, karşıt oldukları ile başa çıkması için ikna edici, değilse akıl çelici nitelikte olmasına ihtiyaç vardır. Hudayinabit, bunları da kendisini (yani geleneksel birikimi) de ihmal etmiş bir şiir kitabı hüviyetinde…

Kitapta Osman Konuk'un beğendiği bir dize vardı, geleneksel zevk hanesine eklenmeye aday, ben de beğendim: “at besleyen birinin kuşkuludur uykusu”.

Süleyman Çobanoğlu Kanal 7'den aşina olduğumuz kadarıyla ahlaki düzeyi yüksek, düzgün bir kişiliktir. Gerek şiirlerinde gerekse tv dizilerinde bir tür Anadolu romantizmine inanmaktadır. İdeolojik farklarına rağmen kemalistinden, islamcısına değin bu akım, bu kültürde yaygın ve yerine göre egemen bir ideolojidir. Kemalistler için Çılgın Türk ne ifade ediyor ise sünni kesim için de Çobanoğlu benzer şeyi ifade edebilir. Takılıp kalmamak, takıntıya dönüştürmemek gerekir.

Beyaz Savunma’da aklı baliğ bir özneyle karşılaştım. Türk şiirinin en gerçekçi, en muhafazakar öznesiydi bu ama varlık nedeni ilginçlikler taşıyabilirdi. Zaman zaman ümitlendimse de üzüldüm sonunda, çünkü hiçbir ilginçlik taşımıyordu Beyaz Savunma’daki özne/ler. Akli baliğ olmak, akli baliğ bir ahlakilikte konaklamak şiir için yeter sayılmış olmalıydı Osman Konuk için. Şaire yeten okura yetmez zaman zaman, hep zirveleri, uçları, uçurumları; yasaklı, töre dışı, karşıt olanı arar modern okur. Bunu şairden öğrenmiştir. Önceleri yadırgamışsa da benimsemeyi başarmıştır sonunda. Bu ilişki şairi akılalmaz deneylere zorlar; şiirin çıtası daima yüksek olur bu yüzden. Akli baliğ olanın söz oyunları nereye kadar şiirse, o kadarla yetinmek de muteberdir elbette. Saygı duymak isteyen duyabilir pekala!

Osman Konuk, yalın, duru yani güzel Türkçeciler’den. İmge için imgeciliğe yer vermemiş şiirlerinde. Alaycılığı, ahlakilik taslamasa çok daha işlevsel olabilirdi. Zaman zaman bakışta kurulmuş bir özne, zaman zaman sen, ben. Bakışına çarpan ‘şeyler’ tesadüfi sayılsa bile demirden irade, demirden değer yargısı sonuçları muhafazakar ideolojiye göre yargılamakta; Turgut Uyar’ın ‘korkulu ustalık’ dediği şeyin tam tersi, ‘korkusuz ustalık’ olup çıkmakta… Topluluk içerisinde bu özneler var ve sayıca hala üstünlük bu öznede olsa bile insan şiire de göz atar değil mi? Nedir bu öznecilikteki ısrar? En azından bunu verir bir yerde/yerlerde! Osman Konuk şiiri bulmuşlardan, söyleyişi ve özellikle üslupçu tutumundan onay almak mümkün. Şiiri bulmuşluğun ötesinde bir de şiire yaklaşma çabası vardır, şiirde; kimilerine göre daha yüce sayılan!

Bu kulvarda Ah Muhsin Ünlü’yü aradı gözlerim ama o bile eskimiş olmalıydı!

Barkod, ticari ürünlerin üzerinde yer alan dikdörtgen biçiminde, inceli kalınlı dikey çizgilerden oluşan sembole verilen ad. Bu sembol, b0nus’ta yer alan bir önermeyle gündemimize girmiş bulunuyor: Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir. İşlevi, içerdiği referans numarasını barkod okuyucu aracılığı ile bağlı bulunduğu bilgisayara aktarmak.Ürünlere ait bilgiler önceden bilgisayara kaydediğinden, barkod okuyucunun ilettiği referans numarası bu bilgileri harekete geçiriyor ve özellikle ürünün fiyatının kasada çabucak işlem görmesi sağlanıyor. Bu sistemde çok sayıda ürünün transferinin yapıldığı büyük alışveriş merkezlerindeki olası yığılmaları önlemek gibi müşteri lehine bir faydası olsa da, asıl faydasının satıcı yönünden; satılan mal, stoklar, yeni siparişler ve kazanılan para hesabındaki anlık verilerin izlenmesiyle ilgili olduğu kolayca tahmin edilebilir. Kendi halinde işlemleri hızlandıran, hesapta yanlışlığı olmayan faydalı bir sistem söz konusu. Ama barkod’un şiire, şiir tarihine iktisadi cepheden müdahale edici özelliği açısından bakılınca masum olmadığına hükmetmek gerekecektir.

Kolpo ise biraz karışık. Bilardo oyununda vuruş anlamında yabancı bir terim. Futbolda şut karşılığı bir yerde. Yaygın kullanımı ise dalevere (Argo). Şiirin tarihini barkod gibi vuruş/dalevere de belirleyen konumunda. Şair dalevereyi değil de, kolpo sözcüğünü tercih ettiğine göre hem bilardo oyunundaki vuruş anlamını hem de dalevere anlamını birlikte değerlendirmeliyiz. Barkod’un iktisadi terim olarak şiire/sanata dışarıdan müdahalesi ticari yayıncılık, fiyatlarda indirim, meta estetiği, çok satmanın edebi değer olarak lanse edimesi, sanatçının sahici gündem belirleme özgürlüğünü sabote etme veya sanatı magazinleştirme, televizyon-gazete-dergi gibi yayınlarda üçüncü sınıf yazarlara tanınan imkanlar, reklam vb. yöntemler ile gündem oluşturma yönleri kolpo’nun belirleyiciliği konumuna göre çok daha açık, anlaşılır gözükmektedir. Bu nedenle kolpo’yu bilardo oyunu içinden mi kurgulamalı yoksa başka yönden mi? Belirsiz görünüyor. Bu belirsizliği önermenin hemen altında yer alan Tosun imzasıyla bertaraf etme imkanı bir ölçüde var. Şöyle ki; "şiirin tarihi barkod’larla belirlenir" sözünün altında, sözün sahibini belirten isim yerinde "barkod sembolü" yer alırken, "şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir" sözünün altında ise "Tosun" ismi/imzası bulunmaktadır. Adeta bu isim/imza (Tosun) o sözün altına yazılmasa mümkün koşutluk kurulmayacak, dolayısıyla barkod sembolü de bir özneye teşmil olunmayacaktır. Biri isimdir diğeri isim değilse de ismi işaret eden bir im/belirti/damga olmaktadır. Şu halde şunu sormalıyız: Tosun ile barkod uygun bir koşutluk mudur?

5.Tosun

Bilindiği gibi Tosun, özellikle umumi helaların duvar ve kapılarına cinsel içerikli, küfürlü sözler yazan anonim bir figürdür. Bir bakıma ihtiyaç giderme pozisyonundaki rahatlama halinde; ya can sıkıntısının ya da bir tür uyumsuzluk (veya hazımsızlık) nedeniyle kişisel bir oyun gibi başlatılmış olmalıdır. Muhtemelen önce okul, sonra cami ve diğer çarşı, pasaj helalarına sıçrayan bu sevimsiz oyunda aynı cemiyete mensup bazı kişilerin görece gizlilikleri açığa vurulur, başkaları karşı cümleler yazar, bir başkasından alakasız bir küfür ortamı iyice gerer… Son safha Tosun’a aittir. Tosun, helaların duvar ve kapılarına yazı yazmanın ‘suç’ olduğunu düşünmektedir. Ne var ki aynı suça iştirak etmekten yani, yazı ile karşılık vermekten başka bir seçeneği de yoktur. "Yazı yazma helaya / başın girer belaya" cümleleri ile başlayan ve ‘hela yazını’na göre uzunca sayılabilecek tekerlemesini en okunaklı biçimde, en uygun yere sabırla yazar. Böylece helaların kapı ve duvarlarına seviyesiz yazılar yazanlara, anlayacakları dilde karşılık verilmiş ve hadlerini bildirmiş olur. Cemiyetin hem oluşturup, yaşattığı hem de eylemini suçtan saysa da bertaraf etmediği/edemediği bu figür tanıksızdır: Kimse helalara yazı yazan benim demez. Bu nedenle herkes potansiyel olarak hem Tosun’dur hem de Tosun mağduru. Alenen konuşulmadığından, bu zan ve mağduriyetten rahatsızlık da duymaz. Tosun mağduru derken, tekerlemenin helaya yazı yazanlara karşı bir cevap niteliğinde başlamasına karşın, okuyana söverek bitirmesini kastediyoruz. Burası hakikaten pek manidardır. Psikolojik ve toplumbilimsel yorumu fazlasıyla hak etmektedir. Konumuz bağlamında doğallıkla sorunsallaştırılacak husus, Serkan Işın’ın bağıntısız, yalın "Tosun" ibaresinin bu Tosun’la kurmayı düşündüğümüz ilişkisi olacaktır. Bu bağlamda garanti verilemez elbette. Fakat şurası kesindir ki Serkan Işın’ın ‘Tosun’ ibaresi bu netlikte başka bir figüre de göndermede bulunmaz. Bir anonimlik vasfını üstünde taşır gibidir. Şiir’e/şiir tarihine de ancak sermaye sınıfı kadar yakın düşünülebilir. Sonra ‘kolpo’ sözcüğü her iki anlamda da Tosun tipolojisine uygun düşmektedir.

6. b0nus

Tosun’u ve Tosun’un psikolojik hali düzleminde kurgulanan "Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir" önermesini, b0nus’un ikinci bölüm başlığı olan "Haller" / "Yahya ve Haşim, dayanıksız tüketim malları" tanım cümlesi ile bütünlemek, konuyu büyük ölçüde toparlayacaktır. "Haller"den kuşkusuz insan davranışlarının tümünü anlamalıyız. Ancak bu genellik, mevcut göstergeler parantezinde hallerin olumsuz veçhesinin söz konusu edilmesi gerektiği yönündedir. Unutmamalıdır ki konumuz şiir tarihinin belirleyenleri olan barkod ve kolpo ikilisidir. "Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir" önermesinin "Reyonlar" bölüm başlığının altında yer alan "Walter Benjanim neyin markasıdır?" soru cümlesi de gösteriyor ki her iki bölüm, ilişki bakımından biribirine paralel, şiire/şiir tarihine göre olumsuz-belirleyenler olarak konumlandırılmışlardır. Başka bir ifade ile şiir tarihinin yön saptırıcısıdırlar. Anonim bir figür olan Tosun özelinde düşünüllebilecek "haller"in anahtar cümlesi "Yahya ve Haşim dayanıksız tüketim malları" ifadesinde bu çok açıktır. Burada Yahya Kemal ve Ahmet Haşim, şiir tarihinin gerçek belirleyenleri olmaları gerekirken ön adları ile alınarak sıradanlaştırıldıkları gibi günübirlik tüketim nesnesi de yapılmışlardır. Aynı şekilde "Reyonlar" bölümünün anahtar cümlesi olan "Walter Benjamin neyin markasıydı?" soru cümlesi ile ünlü düşünür bir marka olarak kodlanmaktadır. Şu halde gerek sermaye gerekse tüketici kılınmış toplum, şiir dışı ama şiire etkin güçler olmaktadırlar. Gerçi bu manüplasyon bilinmiyor değil. Adorno-Horkheimer başta olmak günümüze değin bu konunun spekülasyonu çok yapıldı. Bu nedenle asıl sorgulanması gereken bütün bunların poetik bakımdan ne anlama geliyor olabilecekleridir. Zaten küçücük bir şiir kitabı (b0nus) için ağır sayılabilecek bir yük/yükümlülük altına girilmiştir ve dolayısıyla okurun, bu yükü/yükümlülüğü paylaşması istenmektedir.

Serkan Işın, zamanımızın sorunlarına, düşünür ve sanatçılarına; düşünür ve sanatçılarının düşüncelerine, yaklaşım biçimlerine açık tutuyor kendisini. İdeolojik kapanmalarla savunma pozisyonunda bulunmuyor. Kuşağı için yapılan eleştirilerin başında gelen ‘rastlantısallıkla’ aslında işi yok. b0nus’taki planlılık ve kurgu buna en açık örnek.Yanı sıra "geleneğe eklemlenmek" gibi saçmalıklara prim vermemesi, şiir tarihinin ‘b0nus’ gibi küçücük yapıtlarla bugünden kurulmakta olduğuna inandığını gösteriyor. b0nus gibi irili ufaklı her yapıtın ticaret malı (meta) olarak "barkod"lanıp piyasaya sürüleceği; tüketmeyi varoluşunun koşulu sayan topluluk için "dayanıksız tüketim malı" olarak karşılık bulacağını hesap etmese, eserin adını b0nus koymazdı. Çünkü bonus, tüketimin ödülüdür. İlginç bir ödüldür bu, tüketiciye verilir ama kazanan hep sermaye olur. "O" harfini "0" yapılıp sözcüğü okunmaz kılması da bundan. Bu haliyle b0nus, hem sözeldir hem de görsel. Sözeldir çünkü, okunamaz olduğunu bilsek de ikramiyenin sıfır olacağını ifade eden, ironik bir sözcük sayarak ‘bonus’ diye bir çırpıda okumamızdan. Görseldir çünkü ‘b0nus’ sözcüğün hecelenme imkanı/ihtimali yoktur. Bu durum, belki de ‘görsel şiir’e manalı bir göndermedir. Bundan nasiplenmesi gerekenlere gelince: Eseri, ticari ürün diye barkodlayan sermaye iktidarı başta olmak üzere, sermayenin kolpocu şairi ve elbette şairin yoldaş bellediği samimi okur! Demek ki b0nus, bir yanıyla çatışmacı/polemikçi bir yanıyla da sahici kodlara sahiptir. Kuşkusuz hikaye yahut yenihikaye de buradan çıkarılacaktır. Polemikçi ve sahici kodlar dikkate alınınca herkesin hikayesinin bir olması beklenemez. Bir anlamıyla kimisininki eski, kimisinki yeni!

1. X Değil, Y Değil Belki Z

Pek çoğumuzun ilk kez Cemil Meriç’in denemelerinde karşılaştığı Horatius Flaccus’a atfedilen “Ne gülüyorsun, anlattığım senin hikayen” sözü, ilk bakışta b0nus’un arkakapağında gereksiz bir bilgeliği işaret ediyor izlenimi vermektedir. Çünkü b0nus’ta yer alan şiirler ne görmüş-bilmiş-geçirmiş bir özneden ne de tasavvufi, felsefi veya Uzakdoğu öğretilerinden dolayımsız etkiler taşımaktadırlar. Söz konusu bilgelik değil ama hikaye ise bu çok daha makul ve mümkün sayılabilir. Çünkü, ilk bakışta dilin kemiksiz doğası içinden, herhangi bir sınıra gereksinim duyulmadan, savrulmalardan oluşmuş bu şiirler, hikayeden yoksun sayılmayabilirler de görmüş geçirmişlik nosyonu bakımından olsa olsa çana ot tıkama babında bir bilgeliği temsil edebilirler. Bu tür bir temsil mümkün ama pek kitabi olmadığından makul sayılmaz. Kelimenin tarihsel anlamı bilgeyi yücelik imgesi bağlamında, söz ve işlerinin gereksiz olamayacağı, az ama özcü, bilgi ile hikmeti birlikte düşünmeye koşullandırmaktadır. Serkan Işın’ın genel tutumu, görüşleri dikkate alınınca kitabi, genelgeçer, klişe türü şeylerin mevcut yapının onaylanması anlamında horgörüsü hatırlanabilir, böylece bilgelik klişesinin olsa olsa yenibilgelikle, aynı şekilde hikayenin de yenihikaye ile yeniden üretilmiş olabileceği akla getirilebilir. Burası kuşkusuz önemlidir. Mevcut gidişattan hoşnut olmayan bir kişinin bir hezeyan halinde veya sonuçlarını hesaba katmadan bir eylemin eyleyeni olarak kendisini bulmasıyla neredeyse bir olan bu bilgelik, kaba, cahil ama sözünü sakınmayan Karagöz (hatta Tosun) figürünü hatırlatıyor. Bu figür b0nus bağlamında karşılığını buluyorsa Horatius’un sözleriyle iletilen hikayenin bizim de hikayemiz olma olasılığı kuşkusuz artacaktır. Öte yandan ister bilgelik, ister hikaye birlikte veya tek tek alınsınlar, bu kavramların batınında yer alan şairin açığa çıkarılmasını ve paylaşılmasını istediği bir ‘meram’ olmalıdır. Horatius adı ve sözünün Latince tekrarı ile akla gelen bilgelik nosyonu ve alıntıda, b0nus’un varlık nedeni olduğunu imlediği hikaye, ortak bir paydayı vurgulayarak, yüzey okumayı da derinleştirmeye davetiye çıkarmaktadır. Bu haliyle b0nus ‘senin hikayen’ ifadesinin karşılığı olabildiği oranda tanıdık ama yüzleşmeci ve İsmet Özel’in şiirin fetihçi niteliği bağlamında da yolgösterici, ufukaçıcı bir yapıtın ipuçlarına haiz gözükmektedir. Şu halde Horatius’un sözü bağlamında bilgelik yahut yenibilgelik; bu aşamada belirginleştiremediysek de hikaye, yahut yenihikaye araştırıcısını bekleyen konuların başlıcaları olarak belirtilebilir.

2. Yenibilgelik

b0nus’un arkakapağında yer alan Romalı bilge Horatius’a ait söz üzerine açtığımız bilgelik bahsi, eserin poetikasını anlamada gösterilecek çabaya değer bir yol mudur? Bu kavramı arkakapak yazısından üretmek, onu metinle ilişkilendirmek aşırı bir yorumlama çabası olarak gözükebilir. Unutulmamalıdır ki şairler okuyucularından her türlü dikkati beklerler. Poetikanın ilk kuralı özen ve dikkat ikilisi sonrası cesarettir. Pek tabidir ki erkenci yargı, Serkan Işın ile bilgelik sözlerini yan yana düşünmekte zorluk çekecektir. Bir bakıma haksız da sayılmaz, sayılmamalıdır bu düşüncede olanlar. Şiirlerinde sövgü sözleri, alay, aşağılama gibi ifadelere sık sık rast gelinen bir şair ile klasik anlamıyla bilgeliği yan yana düşünmek elbette kabul edilmesi güçtür. Söz konusu bilge figürü Karagöz ile somutlanacak ise bunun pek çok şairin şiirinde örneğinin olduğu kolayca ileri sürülebilir. Ne var ki bilgelik bahsinde ille de kastedilenin şiirlerden çıkıyor/üretiliyor olmamasıdır. Şiir dışı ama esere dahil sözler var işin içinde. B0nus’un bölümlerine, bölüm başlarına düşülen sözleri dikkate almadan eseri yorumlamak nasıl mümkün olabilir ki? “Yahya Kemal ile Haşim dayanıklı tüketim malları”; “Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir” gibi sözler esere sırf renk katsınlar diye eklenmiş değiller ki! Bu nedenle Serkan Işın’ın poetikasını anlamada kesinlikle gerekli olan bu sözleri, bilgelikle biçimsel ama içleri boşaltılmış ve yeni özlerle doldurulmuş bir tür bilgelik karşılığı olarak yeni bilgelik’le ifade etmeyi uygun görmekteyiz. Horatius’un “ne gülüyorsun, anlattığım senin hikayen” sözü iki bin yıllık bir geçmişe haiz, zamanlar üstü bir niteliktedir. İnsanların uygun durumlar karşısında her daim anmak zorunda kalacakları önemdedir. Oysaki Serkan Işın’ın b0nus adlı eserinde yer alan sözler bağlamındaki bilgeliği bir amaca matuf, amaç hasıl olunca unutulması neredeyse kaçınılmaz ve kalıcılık iddiasından uzaktır. Hiç kuşkusuz bu nitelikler modern süreçle başlayıp modern-sonrası süreçle yaygınlaşan çağımız gerçekliğine ait olup, Serkan Işın’la olduğu kadar, bizlerle de ilişkilidirler. Her türlü tanıtımda, reklamda sık sık karşımıza çıkan ifadeleri bu bağlamda düşünmek olası bir yerde. Bir sokak kültürü sayılan duvar yazıları bile yenibilgelik örnekleri arasında anılabilir. Her gün dünyanın bir yerlerinde binlercesinin üretilip tüketilmesi amaca matuf bir deyimleme olduğunu yeterince kanıtlıyor zaten. İlle de sözlü olması gerekmeyebilir; çağdaş kültürünün görsel, sessel göstergeleri bile yer yer yenibilgeliğe dahil edilebilirler.

3. Şiirin Tarihi

-Şiirin tarihi barkod’larla belirlenir / Reyonlar
-Şiirin tarihi kolpo’larla belirlenir / Haller
tosun

Bu önermeler b0nus’ta bölüm başlıklarını (Reyonlar, Haller) öncelemekte ve eserin poetik çerçevesi niteliğine haiz gözükmektedirler. Sözlerin belirleyen (“belirlenir”) olarak barkod ve kolpo dışındaki sözcükleri aynıdır. Barkod’un Reyonlara, kolpo’nun ise Haller’e karşılık geldiği varsayılabilir. Açıktır ki bu cümlelerin kesinlikli ve tartışma kabul etmez niteliklerinin açığa vurduğu gerçek, Serkan Işın’ın iddialı bir kişilik olduğunu yansıtmalarıdır. Bildik anlamıyla bir poetik önsöz yazıp görüşlerini kitaba eklememesi ikna amacı taşımadığına yorulabilir. Böylece, hesap vermeyi reddeden bir kişilikle şu ya da bu ölçüde karşı karşıya olduğunu dikkate alan her okur bağlılıkla, kopuş arasında kesinlikli bir tercihe zorlanabilir. Bu tercih durumunun arkasında olmak demek, kitlelerin şairi olmayı istememekle birdir. Öte yandan bu sözlerin şairin öznel deneyiminden değil de, şiirin tarihinin hikemiyatından çıkarıldığı izlenimi edinmek de olasıdır ki meseleyi egodan koparıp akledilebilir bir ortalamaya çekme eğiliminde olduğu da göz ardı edilmemelidir. Böylece şair, iddialı görünümünü sağduyuya transfer ederek meselenin bir tarafı ama kaynağı olmadığını söyler bir bakıma. Çünkü şiir, bireysel bir uğraş gibi gözükse de tarihten kopuk değildir ve şüphesiz tarih kültüreldir, insanoğlunu şu ya da bu ölçüde ilgilendirir.

Konunun özüne dair yapılacak olası bir tartışma; şiire dair gözlem/tespit/deneyimin değil de şiire göre ikincil sayılması lazım gelecek bir alan üzerinde durulması gerçeği olacaktır: Şiirin tarihi. Sorun şu ki, şiirin kovaladıkça kaçan ufuk çizgisine dair sayısız tanım, betimleme yapılmıştır ama şiirin tarihi kavramı çoğunlukla ihmal edilmiştir. Bu tespit özellikle şairler açısından geçerlidir. Öte yandan, ülkemizde olduğu gibi, sinirleri alınmış, tartışmaya açık uçları törpülenmiş veya zamanaşımına uğrayıp evcilleştirilmiş bir edebiyat tarihi gerçeği var. Batı etkisinde, öykünmeci stratejisi uzun yıllara yayılmış, gereksiz tartışmalarla enerjisini çoktan tüketmiş bu tarih, sürekliliğine inanalar açısından himayeci kurumlarda hedefsizleşmiştir adeta. Soru soramayan, sorduğunda da ahlakçılık yapmaya mecbur olan bu türden bir anlayışın günümüzde sesinin duyulamaz oluşuna şaşmamak gerekir. Modernleşme süreci ile yalnızlaşan bireyin yaşamının sahiciliğine ve değerli olduğuna inanabilmesi için kişisel deneyimlerinden kişisel ölçütlerle yaralanması dışında bütün her şeyden kuşku duyması anlaşılmayacak şey değildir. Günümüzde önden/önceden gören, bilen, meşru alanları tayin ve tertip eden anlayışların eleştirilmesine, alay konusu edilmesine (tosun) bu açıdan bakmak gerekir. "Şiirin tarihi barkod’larla/kolpo’larla belirlenir" cümlesindeki "belirlenir" vurgusu, anlayış farklılığından kaynaklanan çatışmanın payını dışlamaz. Eskilerle yeniler, nesiller arasılık dahil, sırf yenilik arayışı kabilinden değerlendirmeler meseleyi ciddiyetinden uzaklaştıracağını hatırlatmakta yarar var.

Kısaca, b0nus’ta şiir tarihi üzerindeki ısrarlı duruşun, büyük ölçüde, şiir derken, denilirken tarihten ve insanlıktan koparılıp, mutlaklaştırılmış bir söyleme tanıklıktan kaynaklandığı kanısındayım. Şiirin her türden tahakküme karşı var-oluş gerçeği kesinlikli, tekrara dayalı, klişeci şiirbilgisi için de söz konusudur. Salt şiir düşüncesi; tarih ile şiir birlikteliğinde olduğu denli insan ve insanlıkla iç içe değildir, olamaz. Ayrıca, şiiri, şiir tarihi düzleminde düşünmek öncelikle sahih (otantik) bir şiir kanalının varlığını kabul eder. Bu tutum yıkıcılıktan çok yapıcılık geni taşır. Önceki zamanla sonrası zaman arasında bir eşitlik kurulamayacağına göre, yaşanılan zamanın temel göstergeleri ile tarihi yeniden kurmak gerekir.

(Devamı edecek)

örseleyen semtler. Eksik doğduk eksik öldüm diyorum. Keçe

ile kefenlenmemin karışık değil hikayesi. Ciddiyet çağı

sentetik notlar eklemiş uç sözlüğüme. Kısık bakışlar kısık

lambalarla taranmış bir çocuk başı hala cinleri eksik olmayan

aksak değirmenlerde. Kızlar da acı soğanlar doğrarmış ölü

asker niyetine sahanları bakır olan evlerde. Bütün bütüne

eksilmeler olsun istediğim saatler atlasa düşen saç tellerini

büyüteçlemekle geçkin. Bütün bütüne meslekten kentliler dev

gölgeleriyle okunmalık şiirlerde. Oysa yaşamak ayartsın beni

isterdim. Boğsun matrisinde. Eylemi renkli görüntü dili

Türkçe. Neyse ki kocakarı ilaçları, üfürükçü rüzgârları

büyücülerle geri geldi. Yüzümde mutsuzluğu okunan

makinelere diyedir ekliyorum: “Mi Minör Op. 95.

Yeni Dünya. Dvorak / Trabzon” şimdilik adresim. 

Utku Özmakas, 2000’li yıllar Türk Şiirinde değişim olgusunu çağa özgü göstergeler bağlamında dikkate alan, gerek kendi nesilleri gerekse evvelki nesillerle aralarındaki farklılıklarıyla dikkat çeken şairlere Milenyum Kuşağı adını veriyor. Kuşkusuz bir akımdan söz etmiyor yazar, edilemez de ama yine de en önemli niteliklerinin bireysellikleri olmasına karşın söz konusu çağımız şiirindeki farklılıkları tespite çalışıyor Şiirimizde Milenyum Kuşağı adlı kitabında. Eleştirinin çağına müdahale etmesi gerektiği görüşünden çıkış yapılıyor. Böylece çağının tanığı olmak klişesine karşı, çağının sorumluluğu altına girme cesareti gösterilmiş oluyor. 1975 yılında ve sonrasında doğan şairler çalışmaya dâhil edilmişler ki bugün için en yaşlısı 33 yaşında olmaktadır. Bu yaş sınırının da şiirsel verim açısından yeterli olduğu açıktır.

Günümüz şiiri ile ilgili eleştirilerle açılıyor konu. “Verili saygınlık kalıplarına uymaları beklenen” genç şaire yöneltilen -neredeyse her zaman söylenegelen, bir yerde zamanlar üstü sorulara dönüşen- eleştiriler bunlar: Toplumla ilişkinin zayıflığı, şiirin bir itiraf edebiyatına dönüştüğü, aşırı bireysellik, rastlantısallığın gereğinden fazla olması, anlamsızlık, anlaşma ve iletişim dünyasını sona erdirici semptomatik tutumlar… Özmakas, bu eleştirilerin vaktiyle İkinci Yeni şiiri için de ileri sürüldüğünü hatırlatıyor haklı olarak. Pek çoğunun bir iktidar arayışı sebebiyle ileri sürüldüğünü, gerçekte söz konusu olanın tam tersi olduğunu ikna edici bir üslupla ortaya koyuyor.

Şiir ortamını dizayn etme gücünü temsil eden Major İktidarlar ile günümüz olanaklarının geleneksel editörlük müessesesini yegâne belirleyen konumundan çıkarmasıyla ortaya çıkan Minör İktidarlar ile ilgili yazısı edebiyat sosyolojisi açısından oldukça önemli. Aslında yabancısı olmadığımız bu konuda Özmakas’ın Majör İktidarlarla ilgili ifade etmekten çekinmediği görüşleri kanımca: “Major iktidarlar” arasında en sessiz biçimde çöken Yavuz’un ürettiği şairlik nosyonu, kapitalist dünya düzeni içerisinde romantik bir özne olarak şair mitini doldurmanın dışında hiçbir biçimde gerçekliğe temas etmiyor”. “Major iktidarlar” arasında çöküşü en çok ses getiren isim ise Enis Batur’dur”. “Major iktidarlar” arasında provokatif söyleme en çok başvuran isim ise İsmet Özel’dir”…

Özmakas, Majör İktidarlar’ın güç kaybı, şiirsel kamplaşmalara ve bunun da deneysel şiirin yükselişine neden olduğu tespitinde bulunuyor. “İkinci Yeniden sonra Türk şiirinde ciddi bir hareketlenme olmayışının da etkisiyle hem ikinci yeniden farklılaşarak ayrışmak ancak ondan aldığı değişmez çekirdeği de korumak isteyen deneysel şiir, söz konusu majör iktidarların çekilişi ile açılan boşluğa oturmaya başladı. İkinci yeninin etkisini taşıyan hatta bağlama verdikleri önem açısından ikinci yeni şairlerinin ilk ciddi mirasçısı sayılabilecek bu şairler söz konusu kopuşu yaratmayı deniyorlar” diyen Özmakas, bu kopuşu da dille ilişkilendiriyor ancak deneysel şiir hakkında neredeyse hiçbir şey söylemiyor.

Dil, toplumsal bellek olarak konumlanmakta kitapta. Özellikle medya ve onun en önemli uzantısı reklâmlar yolu ile günümüz öznelerine “kesinlikli bir dil”in dayatıldığını”, “tümcede 80’li yıllarda başlayan “eylem”in kayboluşu 2000’li yıllarda kendini “özne”nin kayboluşuna bıraktı”ğını; yine “reklâmlarda duyulan “majo’lamak”, “skype’lamak” gibi sloganlar(la) dili(n) melezleştiril”diğini belirtiyor ki bunlar önemli tespitler. Yanı sıra “özel hayatın çökme noktasına geldiği bir çağda” yaşadığımızı hatırlatıyor yazar. “Medyadan her dakika aidiyet pompalanıyor”. “Çevresizleştirilmiş, çağın iletişim olanaklarının “şiddet”ine maruz kalmış bu kuşağın dil ile ilişkisinin “travmatik” olduğu belirtilmelidir. Çünkü sözlü kültürün günümüzdeki imajlaşma eğilimi, algı biçimlerinin zorunlulukla değişmesini getirmiştir”.

Milenyum kuşağı’nın farklarla büyüdüğüne inandığını ve “yaşamı yalnızca politik ve toplumsal olanla sınırlamayan, bir klozet markasını, bir şirketi, günümüzün en etkili reklâm tekniklerinden biri olan “spam”elmekleri şiire katıp onu eleştirebilen, topluma ve hayata bu çerçeveden de bakan bir şiir yazılıyor” cümlesi, kitabın poetik özeti niteliğinde. Serkan Işın, Efe Murad, Ömer Şisman, Ali Özgür Özkarcı, Mehmet Erte, Eren Safi, Mehmet Öztek ve Nilay Özer bu kuşağın lokomotifinde yer alan isimler.

Temmuz 2008’de yayımlanan Şiirimizde Milenyum Kuşağı, şiirin sahici gündemi bağlamında düşünülünce zorlama gündemlerden bıkmış okur için memnuniyetle karşılanmış olmalıdır. Kalıtsal tembelliğimize, yaz yılgınlığı ve şiir derebeylerinin olası müdahalelerinden önce hedef kitlesi tarafından önce anlaşılmalı, sonra eleştirilmeli ve en önemlisi de sözün her anlamında ucuzlatılmamalıdır. Özmakas, -yetersiz bulunsa bile- önemli bir işi başarmıştır zira.
…
(*) Şiirimizde Milenyum Kuşağı; Utku Özmakas; Pan Yayıncılık, Temmuz 2008, İstanbul.

“İyi şairler, yalnız değişmenin vaktini bilmekle, bulmakla kalmazlar,
değişmenin ancak değiştirmekle dengelenebileceğini de bilirler.
Yenilik bayraklarını açmaları, yenilik kavgalarına girmeleri bundandır” (Deyince’den)

Antiphony Şiir: Bkz. Ece Ayhan Tipi Şiir.

Araştırmacılık: Bkz. Yeni Şiirin Niteliği…

Asıl Şiirin İmkânı: Bizce en önemli şiir, biçimle özün bir bütün kurduğu, birbirine yeter olduğu, hal meydana getirir. Fakat bu halin çağa uygun doyurucu ürünler verebilmesi için ortada doyurucu özlerin, doyurucu deyiş biçimlerinin bulunması şarttır. Bu o demektir ki, özlerin doyurucu olabilmesi için onların zenginleşmesine, biçim üzerine baskı yaparak biçim üzerine baskı yaparak biçimi özden bağımsız hale getirmesine; öte yandan da, deyişin işlenmesi için onun yenilenmesine imkân verecek şekilde özlerin bağımsızlığını kazanmasına ihtiyaç vardır. Özle biçimin egemenlik yolunda bu diyalektik çatışmaları olmasa, bizce, şiir dediğimiz varlık güç kazanamaz (I/157, 158)(**). Bkz. Edebiyatsal Biçimler; Çağının Şairi; Yeni Şiir.

Ataç, Nurullah: Biz ileri bir şiire ona bağımsızlık tanıyan bir görüşle varılabileceğine inanmaktayız. Ondandır ki şiirin bağımsızlığını savunan yazarlarımızın başında gelen Ataç’ın edebiyatımıza yaptığı hizmeti saygı ile anmaktayız (I/179).

Bugün Ataç özlemi duyanlar yok değil, ama bu özlem “duygusal” olmaktan ileriye geçememektedir, belki insaniliğinden ötürü hoş görülebilir, ama ciddiye alınamaz (II/23).

Eleştirme de şiire benzer. Onun da bir tarihi vardır. Dünkü eleştirmenin tarihi yüzde doksan Ataç’ın tarihidir. Ataç’ın tarihi yazılmadıkça bugünün eleştirmesi açığa çıkamaz, bugün bir eleştirme kuşağı yaşıyor denmez. Ataç ölmüştür. Ama onun için kitap yazamasak biz sağlığımızda ölmüş olacağız. Bizim kuşak işte asıl kıyametin bu olduğunu bilmem anlar gibi oluyor mu? (II/105).

Biçim: Biçim deyince, şiirde, şu bölümleri anlıyoruz: 1. Kelimelerin biçimi. 2. Kelimelerin bir cümle (ya da cümleler kümesi) içindeki diziliş biçimi (sintaks biçimi). 3. Cümlelerin (ya da cümle kümelerinin) aralarında diziliş biçimi (kuruluş biçimi). 4. Vezin ve ayak biçimi. 5. Kelime dizilişlerinden ileri gelen ritim biçimi (I/140). Bkz. Kelimelerin biçimi;

Halk eldeki biçimlerle iş görmeye, alışkanlık sonucu olarak (conventionally), bilinçli ya da bilinçsiz alışmıştır (I/144, 145). Bkz. Edebiyatsal Biçimler.

Biçimde Değişim Yapmak: Yazar biçimde değişiklik yapmakla anlatmak istediğini daha iyi anlatmış olur. Biçimde bu tarzda yapılan bir değişiklik ya da deformasyon, yeni bir özün gerektirdiği biçim değişikliğinden ayrı olarak ele alınabilir (I/131). Biçimde şekil değişikliği yapılmasının bir sebebi, yazarın okuyucusuna maksadını iletmek kaygısından ileri gelmektedir. Bu halde anlam, biçimin değişmesine rağmen, aynı kalmakta, ya da pek az değişecektir (I/1301).

Bir Şey Söylemeyen Şiir: “Bir şey söylemeyen şiir” anlayışı şairi ile okuyucusu arasındaki bağları hemen hemen kopardığından eleştirel olmaktan çok metafiziksel bir yönü taşıyor. Çünkü hiç “bir düşünceye, bir duyguya bağlanmaksızın” yazılan,, bütün söyleyeceğini “mısra kurduktan sonra” söyleyen şiirin şairi ile bağlantısı pamuk ipliğine bağlanmış demektir. Böyle bir şiire her halde yalnız dadaistlerde ve bir takım sürrealistlerde rastlanır (I/162).

Büyüsel Bağ: Yazar yapıtına ve okuyucusuna çok defa niyet-amaç bağları ile bağlansa bile başka türlü de bağlanabilir. Örneğin büyüsel bağlarla (I/137, 138).

Çağdaş Olmak, Çağdaşlık: Çağdaş olabilmenin ilk koşulu, çağdaş yapıtlara vakit geçirmeden çağdaş bir gözle eğilmektir (II/61). Bkz. Çağdaş Yapıtlar.

Her yeni gelen, nesneleri bir başka türlü görür, yeniden açıklar, var kılar. Hem her gelen çağdaş olmak haysiyetini kazanır, hem de uygarlığın sürekliliği yaratılır (II/66).

Çağdaş Yapıtlar: Çağdaş yapıtlar sevilmezse, bırakılmalıdır, ve böylesi üzerinde incelemeye girişilmemelidir /II/19). Bkz. Eleştirel Yapıt Gereksinimi.

Dün yaşamış “başka” ve “değişik” gelenekteki edebiyat ürünlerinden yeteri kadar haberli olmazsak bugünün edebiyatını ne iyice kavrayabiliriz ne de değerlendirebiliriz (II/64).

Edebiyat demek, en son kuşakların yazdıkları ürünler demektir. Bunlardır, bunların iyileridir aranan, sevilen (II/76). Bkz. Kaynak-Yapıt.

Çağının Şairi: Yeni gelen kuşağın yaşayış, görüş ve duyuşları öncekinden farklılık gösteriyorsa eski ritimler doyuruculuğunu, maksada ileticilikteki verimliliğini yitirebiliyor. Vezin ve uyak için de böyle. Hatta öyle olabilir ki bunlar şiirin zorunlu rükünleri olarak sayılagelirken bir gün şiire düşman rükünler olarak sayılmaya başlanabilir. Çağın duyarlığı öyle kompleks bir nesnedir ki bu duyarılığın en etkili bir şekilde nasıl ortaya konulacağı, ne gibi ritim ve ayaklarla anlatımlanacağı olsa olsa şairlerce ve iyi eleştirmenlerce sezilebilir. Duyarlığın değişmesine rağmen eski ritimlere sarılmakta devam edenler “çağın şairi” sayılamaz (I/140). Bkz. Yeni Şiir; Şimdiki Şairler; Edebiyattan Anlamak.

Şiir için klişe unsurların başlıca yeri ve şekli belli olan ayaklar tekrarlamalar, kalıplaşmış sıfatlandırma ve deyimlemelerdir. Bu klişelerden kurulmuş dil yerine yeni bir şive getirmek (poetical idiom) istemeyen şaire “çağının şairi” denemez. Klişe dili kullanan şaire klişe şair, onu daha inceltmeye çalışan şaire “decadent” şair denilebilir (I/149). Bkz. Klişe Unsurlar; Asıl Şiirin İmkânı; Yeni Şiir.

Dili yüceltenler yalnız şairler değildir. Fakat dili yüceltebilen şairler mutlaka “çağlarının şairleri”dir (I/172). Bkz. Dili Yüceltenler.

Çevrinsel Anlam (context); Çevrinsel Boyut: Bir cümlenin anlamı, kendisinden önce ve sonra gelen cümlelerin anlamı ile çevrilmiştir, çevrelenmiştir. Onların anlamını bilirsek anlaşılabilir. Her cümle, metinsel çevresi, çevrini içinde anlamlandırılırsa doğru olarak anlaşılabilir (I/130). Bkz. Okursal Çevrin.

Çevrinsel boyut dediğimiz şey, dili değiştirmede, dile belbağlamada, çok aşırı gitmemize sınır koymaktadır. Bu sınırdır ki şiirin insalsallığını yitirmesini, “dehumanization”unu önler (I/133). Bkz. Şiirin İnsansallığı (Dehumanization).

Dadaist Şiir: Bkz. Bir Şey Söylemeyen Şiir.

Decadent Şair: Bkz. Klişe Unsurlar.

Deformasyon: Bkz. Biçimde Değişim Yapmak; Yenici Olmak.

Değişim: Değişim deyince değişmek ve değiştirmek hatırıma geliyor (II/90).
Değişen yanı da var insanın, onu görmezliğe gelmeyelim, görmeye çalışalım, bu yetmez, biz de değişmeye kendimizi zorlayalım (II/19).

Dergilerde Amaç, Edebiyat Dergileri: Her derginin diğer dergilerle ortak amaçlarından başka kendine özgü amaçları da olmalıdır. (..) Bir dergi, yayımladığı, öne sürdüğü yazarların eleştirel bakımdan savunmasını yapacak yolları bulmak, düzenleri kurmak zorundadır (II/52).

Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek: Deyimlerin olguları yük –ya da öz, iç iç öz- açısından incelenebilir. Yükler, etkililik-deyimlilik gücü bakımından üçe ayrılabilir. Zihinsel (mantıksal, ussal) yük, duygusal-duyusal yük, şiirsel yük (I/134). Bkz. Dilsel Deyim; Öz; Öz-Biçim, Şiirde; Zihinsel Yük; Duyusal-Duygusal Yük; Şiirsel Yük.

Diğer Bir Edebiyat: Bkz. Divan Edebiyatı.

Dil: Dil insan tarafından kullanılan bir araçtır. Dışınsal değil, çevrinseldir. O aynı zamanda şiirsel yaratmanın sürekli iğrisi üzerindedir (I/133).

Yaşantılarımız en az üç boyutludur. Oysa dil kelimelerin yan yana gelmesi ile kurulan tek boyutlu (linear) bir yapıdır: cümlede bir kelimeyi mutlaka ötekinin yanına getiririz, üstüne, altına, ya da açığına koyamayız (I/143).

Dil araçlar içinde en insani, en canlı ve akıcı olandır. Bu yüzden şiir en çok tutulan bir sanattır. Şairin yapacağı iş, dilin bu özelliğinden kurtulmaya çalışmak değil, onu daha da inceltmeye, değerlendirmeye bakmak olmalıdır (I/180).

Dili Yüceltmek: Milletinin dilini arıtan kimse onu yüceltmiş olur. Dili arıtmak demek onu “klişelerden” kurtarmak demektir. Klişeleimiş bir dille şiir yazmak çok kolaydır. Etrafınıza bakınız yüzlercesini göreceksiniz. (..) Dil, bir yandan klişelerek, bir yandan da klişelerden arınarak canlılığını korur. (..) Dili asıl yüceltenler, ona “kalıcı” tazelikler kazandıranlardır. Bunlar hemen hemen hiç dökülmeyen, dilin içine işleyin onu eti ve kemiği olabilen yeniliklerdir (I/171). Bkz. Klişe Unsurlar.

Dilin Yönüsü: Bkz. Dilsel Deyim.

Dilin Kırpılması: Şair, normal gramerce gerekli olduğu halde, ilettiği şeyin anlaşılması için gerekli olmayan kelime ya da kelime parçalarını dilinden kaldırmakta, dilini kırpmaktadır. Böyle yapmakla şairin dilinin verimini bir bakıma da olsa arttırdığına şüphe yoktur (I/151). Bkz. Klişe Unsurlar; Şairin İletmek İstediği Şey; Şiirdeki Biçim Değişikliği.

Dilsel Deyim: Bir dilsel deyim, kelimelerin yan yana gelmesiyle ortaya çıkar. Kelimelerin seçilmesi, diziliş şeklinin seçilmesi ve bu arada kurulan seslerin seçilmesi dilin üç ayrı yönüsü olup dilbilimin ayrı kollarınca ele alınır (I/134).

Divan Edebiyatı: Divan edebiyatı bize “diğer bir edebiyat” olarak gereklidir (II/35).

Divan edebiyatının “ayrıntılara girişi” çok özgün bir niteliğidir, bugünkü edebiyatlarda öylesi görünmemektedir. Bu, “diğerlilik” duygusunun geliştirilmesi için biçilmiş kaftandır (II/36).

Divan şiirine “çağı içinde bakmak” işi bizim işimiz olmayacaktır (II/34).

Duyusal-Duygusal Yük (Stylistics): Duyusal-duygusal yük, insanlar konuşurken duydukları duygularla konuştukları sözlerin dinleyiciler üzerinde olan etkilerinden, toplumsal-çevresel olan sonuçlarından ibarettir. Duyusal-duygusal yükler üzerinde çalışan bilime stylistics deniyor (I/133, 134). Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Duyusal-duygusal yük taşıyan deyimler, halkın malıdır, dünden gelen deyimlerin günün yaşantılarına uydurulmuş halidir (I/136).

Sytlistics edebiyatsal (şiirsel) etkililiğin eşiği ile sınırlanmıştır (I/135).

Ece Ayhan Tipi Şiir: Bu tip şiir, anlamı rastlantıya bıraktığına göre toplumcu maksatlara pek yaramayacak, egemenlik olsa olsa sanat kaygısında olacaktır. Ayrıca, bu tip şiir, kelimeleri toplum dilindekinden ve dünlerdenberi gelen şiir dilindekinden çok farklı bir düzen ( ya da düzensizlik) içinde kullandığına göre, bir nevi aşırı “antiphony” şiir olduğuna göre, toplumun egemenliğini kaldırmış yahut sıfıra yaklaştırmış oluyor (I/168).

Edebiyat, Kurulan Şey: Edebiyat, en geniş anlamıyla, kurulan bir şeydir, her ulusun gereksemesine uygun olarak kurulur, ulusun malı olur, yoksa uygarlık olmaz. Öyleyse her ulus, “kuramsal düşünce”den “davranış”a geçmek zorunluluğundadır. Başka bir deyişle, “edebiyat neye yarar?” sorusu yerine “neye yaramalıdır?” sorusu, “eleştirme nedir, neye yarar?” sorusu yerine “nasıl olmalıdır, ne yapılmalıdır?” sorusu söz konusu olur (II/39).

Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat: Edebiyat yapıtlarına kültürcü gözüyle değil edebiyatçı gözüyle bakmak demek, iyi bir vatandaş yetiştirmekten önce zevkli bir vatandaş, hayal gücü olan bir vatandaş yetiştirmeği benimsemek demektir. Edebiyattan tat alma alışkanlığının gelişmesini toplum düzeninin düzgünleştirilmesinden önce düşünmek demektir (II(/33).

Edebiyatsal Biçimler: Edebiyatsal biçimleri üç kümeye sokmak da mümkündür. Birincisi, biçimin özden bağımsız olduğu haldir. Burada belirli bir öz, cevherinden fazla bir şey yitirmeden, bir başka türlü deyimlenebilir. Bilimsel yapıtlarda olduğu gibi. Buradaki biçimin bağımsızlığı aslında kişisel deyişin (üslubun) bağımsızlığıdır. Çünküğ kişisel deyişe müncer olmuştur. Amacı bir bilgiyi, bir ahlaki, bir ideolojiyi aşılamak olan yazılarla bir çok düz-yazı tipleri en çok bu küme içine düşen biçim özellikleri gösterirler. Bizde “özcü” diye adlandırılabilen kimselerin biçim anlayışı bu küme altına alınabilir. İkincisinde bağımsızlık özdedir. Ortaya bir kelimeler dizisi konmuştur. Bu dizi ya belirli olmayan bir öz getirmiştir ya da hiçbir öz. Özün belirli olmaması, belirgin olmaması, onun bağımsızlığını gösterir. Diziye, yerine göre şu, yerine göre bu anlam yakıştırılabilir. (..) Diziye hiçbir anlam verilemediği hallerde ise öz yok demektir. Bu da özün tam bağımsızlığına işaret olur. Bir şiirde özün hiç bulunmaması, şairin anlamdan (özden) başka öğeleri, örneğin sessel etkileri amaç edinmesi halinde vaki olabilir. Bilince, anlama ve genel olarak hert şeye karşı gelmesi halinde de rastlantı şiirleri bu ikinci kümeye sokulabilir. Üçüncüsüne gelince, burada bağımsızlıktan çok bağımlılık söz konusudur. Çünkü biçimle öz aynı derecede birdirine bağlı olup birlikte bir bütün teşkil ederler. Öyle ki gerek biçim gerek öz ötekinden ayrı olarak ancak bir yere kadar incelenebilir (I/156, 157).

Edebiyatta Anlayış: Bkz. Öznellik.

Edebiyattan Anlamak: İyi yapıtla kötü yapıtı birbirinden ayırmak, iyiler arasında seçme yapmak: işte budur edebiyattan anlamak. Bu kadar değil, bu işi, bu işleri “severek”, “zevk alarak” yapıyorsak ancak, kendimize edebiyattan anlıyoruz diyebiliriz. (..) Bitti diyemeyiz bu kadarla da, edebiyattan anlamak için bir de “aramak” gerekir o sevdiğimiz, sevebileceğimiz yapıtları (II/55). Bkz. Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat.

Ülkemizde edebiyattan anlayan var mı? “İyice” anlayan yok şüphesiz: durağan bir dönemde değiliz, değerlerin yeniden kurulma gereksinmesinin duyulduğu, bu değerlerin nasıl oluşturulacağının araştırılmasına da geçildiği bir dönemdeyiz. Bu dönemde edebiyattan anlamadığı halde anladığını sananlar bir yanda çoğunluktadır, bir yanda da edebiyattan iyice anlamadığının, gününe yaraşan bir zevk oluşturamadığının bilincine varmaya başlayanlar, bunun için de yol yordam arayanlar vardır /II/58).

Edebiyattan Tat Almak: Bkz. Edebiyatçı Gözüyle Edebiyat.

Edebiyattın Canlı Yılları: Maksadımız bir görünümü saptamaktır. Şöyle bir hatırlarsak, 5-10 yıl önce durum böyle değildir hiç. Dergiler, yazarlar, okuyucular aktif birer varlıktı. Birlikte yaşamanın olumlu gerilimi içinde işlerine koyulmuşlardı. Kısacası, çok canlı idi edebiyatımız (II/13).

Eleştirel Yapıt Gereksinimi: Yaratılmış edebiyat ürünlerinin daha güzel anlaşılması ve sevilmesi, edebiyat zevkinin daha incelmesi ve çağa uygun bir yere oturtulması için, ortaya, yaratılmış yapıttan çok, eleştirel yapıt koymaya gerekseme vardır (II/60). Bkz. Edebiyattan Anlamak; Çağdaş Yapıtlar.

Eleştirmenin Tarihi: Bkz. Ataç, Nurullah.

Evrensel Çevrin (Context of Universe): Şair her şeyden önce evrensel çevrin içindedir ve onun bir parçasıdır. Öteki bireyler de böyle olduğuna ve uygarlıklarını birlikte yarattıklarına göre, şairin bu uygarlığa olan bağlantısı oaranında şiiri evrensel çevrine bağlantılanacak demektir (I/164).

Güzel Yapıt: Bkz. Kaynak Yapıt.

İcrayı Sanat Üzre Yazılmış Yapıt: Bir yapıt rötuşlar yapa yapa, kelimelerin üzerinde oynaya oynaya (buna işçilik denir ha!) değerce yükseltilemiyor. Yükseltiliyor sanılıyorsa, o bence “icrayı sanat üzre” yazılmış bir yapıttır (II/112).

İstengen Şiir: Şiir (..), okuyucunun egemenliğini sıfıra indirmeyen, okuyucu (miktarı çok az olabilir) ile yazar arasında ortak bir anlayış kurmaya çalışan (bunu şair sırasında okuyucuyu eğiterek yapar), en az kelimenin egemenliği kadar bir yazar-okuyucu egemenlik bütününe önem veren bir şiirin en istengen şiir olacağına hükmedilebilir (I/170). Bkz. Yeni Şiir.

İstiare: İstiare, bir kelimenin (kavramın) yerine rastgele bir kelime kullanmak demek değildir. İstiarenin tutunabilmesi için “tutması”, benimsenmesi, bunu için millet dilinin bünyesine, ana dili duygusuna uygun düşmesi şarttır (I/172). Bkz. Dili Yüceltmek.

İşini Bilmeyen Şair: Elindeki özlere bakmadan şu ya da bu şekilde bir biçim kullanmaya önceden karar veren şair, işini bilmiyor demektir (I/125).

İyi Edebiyatçı: En iyi edebiyatçılar, bilinen kurallarla oyna
Maktan çok, oynarken kurallar kurup bunları öteki oyunculara da kabul ettiren kimselerdir (II/108).

İyi Şair: İyi şairler, yalnız değişmenin vaktini bilmekle, bulmakla kalmazlar, değişmenin ancak değiştirmekle dengelenebileceğini de bilirler. Yenilik bayraklarını açmaları, yenilik kavgalarına girmeleri bundandır (II/91). Bkz. Şair.

Kaynak-Yapıt: Güzel yapıt heyecan verir, eğlendirir, sevdirir. Kaynak yapıtın yaptığı ise, daha çok, hayal gücünü arttırmak, güzelle çirkini ayırma yetimizi güçlendirmektir (II/20).

Kaynak-yapıtlar içine dün yazılmış olup da önde gelen “eleştirel” yapıtlar da sokulabilir. Bu yapıtlardaki düşüncelere doğrudur gözüyle bakmadan, tersine, çoğu bugün geçmezdir diye önceden bilerek, eğilmemiz, kaynak olarak hangilerinden yararlanabileceğimiz, bizi her zaman bekleyen bir sorudur. Günümüzde ortaya atılabilecek pek çok sayıdaki eleştirel düşünceler arasında yitmemek, onların daha saygın olmalarını seçebilmek ancak kaynaklardan çıkış yapmakla, ya da onlara eğilmekle mümkün olabilir (II/21).

Daha önceki ürünler –“Klasik” adını da almış olsalar- bütünüyle iyi olamaz, çoğu bölümleriyle, çekimsiz teknikleriyle insanı rahatsız eder. Ama onlarda bugün de bize iyi gelebilenb, ya da bugünkü zevk ve anlayışımızı, hayal gücümüzü, yaratma gücümnüzü geliştirmeye yarayabilecek bir kesim, bir yön, bir bakış, bir teknik ya da özellik bulunabilir. İşte böyle yapıtlar “kaynak yapıt”tır, edebiyatın vazgeçilmez öğelerinden sayılır bunlar da (II/76).

Kelimelerin biçimi: Bir şair kelimeleri seçer de yerine koyar. Seçmesini ne kadar iyi yapabilirse şiirinin başarı ihtimali o kadar artar. Kelimelerini seçildiğihazine millet dilidir, daha doğrusu o güne kadar şiirde kullanılagelen kelimeler hazinesidir. Her şair bu hazineden faydalanmakla beraber bazı kelimeleri başka kelimelere tercih eder, bazı kelimeleri ötekilerden fazla kullanır. Bu ona kendisini öteki şairlerden ayıran bir deyiş özelliği (üslup) kazandırır, etkililik niteliği verir (I/141). Bkz. Biçim; Yenici Olmak.

Klişe Şair: Bkz. Klişe Unsurlar.

Klişe Unsurlar: Her çağın dünden devraldığı şiirde az ya da çok sayıda klişe unsur vardır. Bu ölü unsurlara rağmen şair bir şey iletmeye çalışır. Fakat klişe unsur fazlalaşırsa, şairin özgürlüğü ve dolayısıyla başarı ihtimali azalır. Şair devraldığı şiirde klişe unsurun ne kadar baskın olduğunu hissediyorsa, bu unsurun kendi özgürlüğünü ne kadar tehlikeye koyduğundan ne kadar endişe ediyorsa, o kadar yeni bir dil aramaya, o kadar deformasyon yapmaya kayar. Fakat aşırı bir deformasyona kaymak da tehlikelidir. Çünkü bu onu bir kaosa götürebilir (I/149).

Şiir için klişe unsurların başlıca yeri ve şekli belli olan ayaklar tekrarlamalar, kalıplaşmış sıfatlandırma ve deyimlemelerdir. Bu klişelerden kurulmuş dil yerine yeni bir şive getirmek istemeyen şaire “çağının şairi” denemez. Klişe dili kullanan şaire klişe şair, onu daha inceltmeye çalışan şaire “decadent” şair denilebilir (I/149).

Milletinin dilini arıtan kimse onu yüceltmiş olur. Dili arıtmak demek onu “klişelerden” kurtarmak demektir. Klişeleimiş bir dille şiir yazmak çok kolaydır. Etrafınıza bakınız yüzlercesini göreceksiniz. (..) Dil, bir yandan klişelerek, bir yandan da klişelerden arınarak canlılığını korur. (..) Dili asıl yüceltenler, ona “kalıcı” tazelikler kazandıranlardır. Bunlar hemen hemen hiç dökülmeyen, dilin içine işleyin onu eti ve kemiği olabilen yeniliklerdir (I/171).

Mesaj: Bkz. Şairin İletmek İstediği Şey.

Metin, Edebiyat Metni: Metinler olmasa edebiyat olmaz, önce metin okumak, onlarla yaşamak şarttır edebiyattan anlamak için. Ama bu iki uğraşa, edebiyat tarihi ve eleştirmesine yabancı kalırsak, onlara gereken önemi vermezsek, metinler bizi pek fazla bir yere götürmez (II/57). Bkz. Edebiyattan Anlamak.

Mutlu Azınlık: Bkz. Okuyucu.

Niyet: Yazarın çeşitli vasıtalar kullanarak amacına erişmesinde işe karıştırdığı bilinçsel bir unsurdur, diyebiliriz. (..) Yalnız şiirde değil başka yazı türlerinde de bir niyet, bir maksat ve bir amaç vardır. Ama bunlar estetik değildir. Bir yükün estetik olması ancak amacın ve üslubun estetik olmasıyla mümkün olabilir (I/137).

Bir yazarın niyetinin ne olduğu her zaman anlaşılamayacağından, yapıta niyet dışı, bilinç dışı unsurlar dakarışabileceğinden, bu yol çalışmaların alanı daralmış oluyor. Belki en iyisi, niyet-amaç tutumunu bir yana bırakıp öz ile biçimin, birbirine yeter olup olmadığını araştırmaktır (I/137).

Nominalist Şiir Tipi: Burada bir şiirsel potansiyelin ağır basması ana olay değildir, bu potansiyel bulunmayabilir de. Onun yerine “bitmiş bir şiir” veya yazış anında “kelimelerin (dilin getirdiği bir şiirsel potansiyel” vardır. Elimizde (kafamızda) bitmiş olarak bulunan, fakat (örneğin bize modası geçmiş gibi göründüğü için) beğenmediğimiz bir şiirin, şu veya bu kelimesini mekanik bir şekilde değiştirerek; ya da aklımıza ilk gelen bir söz dizisine aynı mekanik uygulamayı yaparak, bize kendisini beğendirebilecek “yeni” bir şiir terkibine varabiliriz. Nominalist şiirle realist şiir arasındaki başlıca ayrıtlı, denilebilir ki şudur: birincisi ortaya bir yük koyar; bu yük önceden hiç belli değildir. İkincisi ortaya bir yük koyar: bu yük az ya da çok önceden bellidir (I/175, 176). Bkz. Realist Şiir Tipi.

Okursal Çevrin: Anlamlar nasıl metinsel çevrinlere göre değişiyorsa, biçimler de okurdan kurulmuş çevre ile değişebilir. Yani biçimlerin değişmesine sebep olan şey yalnız anlamların değişmesi değildir. Bir de okuyucunun niteliği burada işe karışır. Buna “okursal çevrin” de denebilir (I/130). Bkz. Çevrinsel Anlam (context).

Okuyucu: Öteden beri “Okuyucu! Okuyucu!” denir. “Azdır, çoğaltalım” denir. “Onu kazanalım” denir. Kutsaldır bütün bu istekler, onları destekliyoruz, ama bizimki başka. Benim dediğim, okuyucuyu çoğaltmaktan çok, yeniden bir başka türlü yaratmak. “Günü” kurtarmak için okuyucuya seslenmek yerine, köklere inip onu yeni bir yörüngeye oturtmak, onu “kuşak olarak” kurtarmak. “Edebiyatımızı” var kılmak (II/24).

Neye alışmışsa o türlü yazıları arar, onlardan hoşlanır. Sazındaki tek tel ona fazlasıyla yeter. Bir yandan şair, bir yandan eleştirmen onu değiştirmeye çalışsa da onda istidat olmadıkça sonuş değişmez. İstidatlı olanlar ise, karşımıza bir gün şair ya da eleştirmen olarak çıkar. Çıkmazsa adına “mutlu azınlık” denir (II/90).

Okuyucuyu Eğitmek: Bkz. İstengen Şiir.

Oyun-Edebiyat: Bkz. İyi Edebiyatçı. İcrayı Sanat Üzre Yazılmış Yapıt.

Öz: Öz çeşitleri sayıca sınırlıdır. Öyle iken bunlar bir biçime bürünüp iç öz haline geldiler mi özellik, çeşitlilik kazanırlar. Her şairin iç özler yaratmasından kazandığı bir kişiliği vardır. Bu kişiliğin bir köşesi ise okuyucuya uzanır. Yalnız kendisi için yazan, kafasında tasarladığı, y da özlemini duyduğu bir okuyucusu olmayan şair, bizim tutumumuzdaki varsayımlar çevresi içinde, iyi şair sayılmaz (I/131). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde; Yalnız Kendisi İçin Yazan Şair.

Öz-Biçim, Şiirde: Şiiri öz ve biçim açısından ele almanın sağlam bir şiir anlayışına varmamızı kolaylaştırmaktan çok güçleştirdiği kanısındayım (I/119).

Şiir, kendisinden “önce” gelen bazı şeylerle kendisinden “sonra” gelen bazı şeyler arasında yer alan bir varlıktır. Bu yer alışta şiir, öncesine ve sonrasına öyle kaynaşmıştır ki, nerede başlar nerede biter, her zaman belli olmaz. Yani şiir dediğimiz şey öz ve biçim birliğinden büyük de olabilir, küçük de (I/120).

Biçim değiştikçe özün de değişeceğini savunmak, bizce ancak özün dar anlamda alınması ile mümkün olabilir: Öz deyince hatıra anlam geliyor. Anlam deyince de, o anlaşılabilen ussal, zihinsel anlam, ya da usu aşan duygusal-duyusal anlam kastedilmiş oluyor. Böyle bir dar anlam anlayışında gözden kaçan şey çevrinsel anlam dediğimiz şey oluyor ki, bu bizce anlamın üçüncü boyutudur ve onsuz ne öz ne de biçim düşünülemez (I/129, 130). Bkz. Çevrinsel Anlam; Edebiyatsal Biçimler; Biçim.

Öznellik: Eleştirme, özneli, elden geldiğince saf dışı etmeli, ama onun büyüyüp gelişmesine de bir yandan zemin hazırlamalıdır. Türlü türlü, inceden inceye özneller olmazsa edebiyat anlayışı, sezgisi olmaz. Tabii, “sapık1 ya da “kaprisli” öznelleri söz dışı bırakıyorum (II/68).

Primitiv Duyusal Yön: “Organik” karşın (resporse), dilin gelişim tarihinde, ussal yargı ve hareketten önce gelir. Yani söylenen bir sözün karşılık bulması, maksadına varması dinleyicinin söylenen şeyi ussal olarak anlaması ile değil, ona primitiv ve organik bir karşılıkta, karşısında bulunması ile, ona karşı büyüsel bir harekete geçmesiyle mümkün olabilir. Bu primitiv duyusal yön şimdiki insan kulağında da şu ya da bu türlü yaşamakta olduğundan, bugün de ussal olmayan söz dizilerinden etki duyabiliyoruz (I/144). Büyüsel Etki; Primitiv Yanımıza Seslenen Şiir.

Primitiv Yanımıza Seslenen Şiir: Duyusal faaliyetlerimizin anlatımında(..), normal gramersel biçimlerin çok defa değişikliğe uğratıldığı görülür. Bu değişiklik bazen o kadar aşırı olur ki kelimelerin dizilişi size hiçbir ussal anlam iletmez, fakat yine de üzerinizde bir etki yapar: eğer bu kelimeler dizisi duyusal bakımdan yüklü ise, ya da hayvansal, primitiv yanınıza sesleniyorsa (I/143). Bkz. Şiirdeki Sintaks Biçimi; Primitiv Duyusal Yön.

Rastlantı Şiirleri: Bkz. Edebiyatsal Biçimler.

Realist Şiir Tipi: Realist şair şiirini bir potansiyel itmesi ile yaratmasına karşılık, nominalist şair şiirini imal eder. Realist şair izlenim, zekâ ve sezgi yolları ile bulduğu (sezdiği) bir gerçeği (yükü), muhayyilesinin de yardımı ile, bir dile büründürmeye çalışır. Nominalist şair ise, yükten dile değil, dilden yüke gider ve dil üzerinde oynamalar, zorlamalar yapmak suretiyle (yeni) gerçeklere varmak amacını güder (I/176). Bkz. Nominalist Şiir Tipi.

Ritim: Yazı dilinde ses yoksa da, ritim vardır. Şiirin ritmini ton –sesin bir kolu- diye kabul edersek önemi kendiliğinden anlaşılır (I/139, 140).

Sanatçının Özgürlüğü: Sanatçını özgürlüğü aldatıcıdır. Daha doğrusu, sanatçının özgürlüğü yapıtını yaratıncaya kadardır. Hangi yapıtların kimlere nasıl okutulacağını, hangi yazarlar üzerinde nasıl durulacağını takdir işi sanatçılara değil eleştirmenlere, edebiyat tarihçilerine, ya da benzerlerine kalmıştır (II/40).

Ses Şiiri: Kelimeleri tuğla gibi, dama taşı gibi değiştirerek yaratmak mümkün ise de bu ancak rastlantı ile olabilir. Rastlantı ile şiir olan şey ise, bir bakıma Çevrinsel boyutu hesaba katmıyor demektir. Bu boyut hesaba katılmadıkça da yapılan şeyin soyut ya da anlaşılmaz kelimeler dizisi, kelimler pıhtısı olması, mekanik bir sürrealizm ya da dadaizm’den ileri geçememesi, sadece bir ses şiiri olması ihtimali çok olur. Hatırlayalım ki her şiir biraz da okuyucuyu hazırlamakla şiir olur (I/133).

Sintaks Biçimi: Kelimelerin diziliş biçimi (..). Yazı dilinde kelimeleri gramer kurallarına göre yan yana diziyoruz. Şiirde bu kuralların azçok göze alınmadığı doğru ise de bu kuralların ötedenberi şiire uygulanışı sonucu şiir için özel sintaks biçimlerinin oluştuğu da söylenebilir. (..) Şiirdeki sintaks biçimi duygusunu şairler dündenberi gelen şiirleri okuyarak edinirler (I/141). Bkz. Biçim; Edebiyatsal Biçimler; Öz, Öz-Biçim, Şiirde.

Söyleyecek Şeyi Olmayan Şair Olamaz: Bir düşünç ve duyarlılık seviyesine ulaşmış herkesin söyleyecek şeyi vardır. Marifet bu şeylere malik olmak değil, onları ön-özlükten kurtarıp şiirsel bir iç öz haline getirmektir. Bu iş ise özler tarafından yapılabilecek şeyler değildir (I/123). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde.

Stylistics: Bkz. Duyusal-Duygusal Yük.

Sürrealist Şiir: Bkz. Bir Şey Söylemeyen Şiir.

Şair : Ta eski çağlardan beri şiir tipinde, şiir yazılmaya başlanmazdan önce insan ruhunda potansiyel halde bir şiir enerjisinin bulunduğu ve bu enerjinin bir ucunun ağırlığını, basıncını, daha fazla duyurduğu görülür. Şair, kıpırdamaya başlayan bu potansiyel enerjiyi (yükü) ışığa çıkarabilen, dile büründürebilen bir kimsedir (I/174, 175). Bkz. Şiir Enerjisi.

Şair, hem değişen hem de değiştiren kimsedir. Değiştirebilen şaire iyi şair denir. Fakat değişmeyen, hiç değilse “değişik” olmayan şair değiştiremez. Onun Tanrıdan ayrılığı da buradadır: O, bencil değildir, kendini değiştirmeden başkalarını değiştirmek gibi bir davranışın peşinde koşmaz (II/90). Bkz. İyi Şair.

Şiiri, okuyucu gibi değil de şair gibi yaratan tutumları daha saygın bulmaktayız (I/177). Bkz. Realist Şiir Tipi.

İyi şair şiirin içinde ne var dışında ne var iyi bilir. Ya da hisseder. O, biçime önem vermez. Öze de önem vermez. Bu ikisinin ilintilerine önem verir. Ayrıca, ona göre şiir denen varlık, öz ve biçim toplamından fazla da olabilir az da (I/119). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde; Şiir.

Şair deyince hiçbir işbirliğine ve işbölümüne girmeyen insanı anlıyorum. Toplumun en çok göze batan özellikleri, işbölümü ve işbirliğine dayanmasıdır. Bu bakımdan ele alınırsa şair, toplumdışı bir varlıktır (II/87).

Şair, kendi özel gerçeklerini şiir mantığına göre kuran kimsedir. Dünü bugününden, bu anı öteki anından farklı olduğu için bu gerçekler de ayrılık gösterir. Fakat bunlar rastgele de değildir (II/88, 89). Bkz. Şiir Mantığı.

Çocuklar, deliler ve mirasyediler bir yana bırakılırsa, toplumda hepimiz az çok sorumluyuz. Ama şair kadar sorumsuz olan yok içimizde. Hatta şair sorumsuzdur. Bu bakımdan da şair toplum dışı bir varlık durumundadır (II/88).

Şairler, öğrenmesini pek bilmeyen, öğretmekten yana da çok daha beceriksiz olan kimselerdir. Buna karşılık, onlar iyi yontucudurlar: Her ne kadar kendileri yontulamazlarda da (II/99).

Şairler kadar davranışları dengesiz, görgüleri yontulmaya muhtaç kimse bulunmaz belki. Üstelik onlar kendi kendilerini de yontmazlar. İşin garibi şu ki, onlar çok iyi yontucudurlar. Bunu şiirleri ile yaparlar (II/100).

Şairin İletmek İstediği Şey: Şiirin okuyucusu eski şiire ne kadar alışık ise, onu ne kadar benimsiyorsa, yeni şiiri anlamaya karşı o kadar mukavemet göstermesi beklenir. Bu mukavemeti yenmenin çaresi, şairin iletmek istediği şeyi tekrarlamasıdır. Tekrarlamanın (..) klişe haline düşmemesi için yeri belirli olmayan bir tipte olması şarttır. Ayrıca anlatılanın tıpkısını tekrarlamaktan çok ona benzer “varyasyonlu” tekrarlara gitmek daha iyi sonuç verebilir. Ama bu çok büyük varyasyonlara gidilmesi de tehlikeli olabilir. Çünkü bu, alıcının şairce kullanılan deyiş şekline, şiveye, alışmasını güçleştirebilir (I/150).

Şairin iletmek istediği şeyin önemsel olması şarttır. Önemsel olmayan bir şeyin tekrarlanması onun gürültüye eşit olmasından başka bir sonuç vermez.

Şiir: Şiir, kendisinden “önce” gelen bazı şeylerle kendisinden “sonra” gelen bazı şeyler arasında yer alan bir varlıktır (I/120). Bkz. Öz-Biçim, Şiirde.

Şiir biraz da okuyucu hazırlamakla şiir olur. Hazırlamak demek okuyucuya bir şey umdurup buldurmak demektir (I/133).

Şiir olmazsa toplumun toplumsallığı zedelenmez diyorum (II/87). Bkz. Şair.

Görgü eğitimini en çok sağlayan nesne şiirdir, sanatlardır (II/99).

Şiir Enerjisi: Ta eski çağlardan beri şiir tipinde, şiir yazılmaya başlanmazdan önce insan ruhunda potansiyel halde bir şiir enerjisinin bulunduğu ve bu enerjinin bir ucunun ağırlığını, basıncını, daha fazla duyurduğu görülür. Şair, kıpırdamaya başlayan bu potansiyel enerjiyi (yükü) ışığa çıkarabilen, dile büründürebilen bir kimsedir (I/174, 175). Bkz. Şair.

Şiir Kelimelerle Yapılır Sözünü Doğru Bulmamak: Ben “Şiir kelimelerle yapılır, kurartılarla değil” sözünü de doğru bulmuyorum. Biçim kelimelerin yan yana gelmesiyle kurulur ama, bir şeye, öze, dönük olarak kurulur. Özleri değiştirmeyen, onları şiirsel etmeye çalışmayan biçimler şiirsel değilidr. Ya nesirdir (ki bu hal özleri olduğu gibi devam ettiren biçimlere tekabül eder), ya da bir mukavemet pıhtısıdır (ki bu hal özle ilintisini kesmiş olan, bu yüzden de insansallığını yitirmiş olan biçimlere tekabül eder). Şair, biçimle istediği gibi oynayabilir. Oynamazsa onu işleyemez, işletemez, imkânlarını tartamaz. Ama bu çabasından, ön-özlere yüz vermediği, onlar uğruna çalıştığı oranda kazançlı çıkar(I/124-125).

Şiir Mantığı: Şairin şiirinde iç bağıntı vardır demek, şiire giren unsurlar, bir mantığa göre birbirini tutar şekilde bağlanmışlardır, demektir. İç mantık deyimini biraz somutlandırmak için bir misal vermek faydalı olabilir: Güneşi yuvarlak olatak ve insanları günlük yaşamda gördüğümüz gibi bize tanıtan bir şiir, rüzgâr sağdan esiyorsa dumanı da sağdan estirmek zorundadır (I/165). Bkz. Şiirin İç Düzeni.

Şiir Öğrenilir: Şiir öğretilmez, diye bir söz dolaşır ortada. Bu sözü dolaştıranlar, cevher yumurtlamış gibi, bir de kasılırlar (II/99).

Şairlere şiiri ilkin edebiyat kitapları öğretir (II/100).

Şairlere şiiri bir de şair arkadaşları, ağabeyleri öğretir. Editörler öğretir. Bu konuda yüreklendirmeler de öğretme yerine geçer. Pound olmasa idi Eliot bilmem şiiri böyle kestirmeden öğrenebilir miydi? (II/100).

Şiirdeki Biçim Değişikliği: Şiirdeki biçim değişikliği belki en çok dünkü şiirsel biçimlerin yetersizliğinin duyulması ile olur. Bu da ortaya çıkan yeni duyarılıkların, özlerin, yaşantıların, zorlamasıyla olur (I/144). Bkz. Deformation.

Yeni biçimler yaratmak yeni özler getirmek demek olmaz. Her yeni biçim yeni bir öz (iç-öz) getirebilir, fakat bu önemsel olmayabilir, hatta saçma, anlamsız olabilir. Yani şiirin getirdiği şey şu ya da bu tarzda anlamsal değilse, bizi etkilemiyorsa, gelen şey “yeni” de olsa saygın olmaz (I/145). Bkz. Yeni Şairler.

Deformasyona, çokluk, alışılandan usanma sonucu geçiyoruz (I/145).

“Kelimelerin macerasını, söz olarak, anlam olarak değerini bilmekte, taşıyabileceği yükleri ölçmekte” (Uyar) şair ne kadar başarı gösterirse, deformasyona gittiği takdirde başarı ihtimali o kadar yüksek olur (I/145).

Yalnız sessel etki yaratmak için de biçimleri deforme etmek yoluna giden şairler vardır. Bütün bunlara “formalism”, “poesie pure” “lettrism”, dadaism” gibi adlar verilmektedir (I/145, 146).

Şiirdeki Sintaks Biçimi: Şiirdeki sintaks biçimi duygusunu şairler dündenberi gelen şiirleri okuyarak edinirler. Şairlerin çoğu bu diziliş biçimlerine uyarak şiir yazarlar. Yalnız kimisi, diziliş biçimleri içinden bazılarına daha yakınlık gösterip, daha çok onları kullanır. Bu da ona bir deyiş özelliği (üslup), bir etkililik gücü kazandırır (I/141, 142).

Şiirin İç Düzeni: Şiirin iç düzeni yazılan ilk kelime ile başlar ve yalnız şiire özgü bir mantıkla gelişerek kurulur. Bu bakımdan şiir ile bir geometri teoremi arasında uzunboylu bir fark yoktur (I/165).

Şiirin İnsansallığı (Dehumanization): Bkz. Çevrinsel Anlam (context); Çevrinsel Boyut.

Şiirsel Şive (Poetical Idiom): Her çağın bir dil-özelliği, şivesi (idiom’u) vardır. O halde biçimler çağsal şiveye “uymak” zorunluluğundadırlar (I/154). Bkz. Klişe Unsurlar; Şairin İletmek İstediği Şey.

Şiirsel Yük (Şiir Eleştirisi ya da Şiirin Felsefesini Yapmak): Şiirsel yük (öz, iç öz) etkililik ve duygusallık seviyesinde üçüncü basamağı teşkil ediyor, bu basamakta dil, etkililik-deyimlilik bakımından en ağır halini alıyor (I/135). Bir dilsel deyimdeki şiirsel yükün incelenmesi ile uğraşan disipline eleştirme diyoruz. Şiirin felsefesini yapmak, üslubun incelenmesini yapmak da denilebilir (I/135). Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Şiirsel Yük Taşıyan Deyimler: Duyusal-duygusal yük taşıyan deyimler, halkın malıdır, dünden gelen deyimlerin günün yaşantılarına uydurulmuş halidir. (..) Şiirsel yük taşıyan deyimler ise her şeyden önce şiirsel bir üründür. O kadar ki her yazarın ayrı bir deyimlemesi, üslubu vardır diyebiliriz. Yalnız, şüphe yok ki, böyle bir kişisellikten ileri gelen her deyimin şiirsel olması gerekmez. Kişisel deyimlemelerin şiir olup olmamamsı, dünden gelen şiir eğrisine organik bir ilinti gösterip göstermemesine de bağlıdır (I/136, 137).Bkz. Deyimlerin Olgularını Öz Olarak İncelemek.

Şimdiki Şairler: Bugünkü şiirle biraz ilgisi olanlar görmüşlerdir ki şimdiki şairlerin büyük bir kısmı karşımıza dünkülerine benzemeyen, dünkülerini bozan “yeni” kuruluş biçimleri ile çıkıyorlar. Bunun bir sebebi, anlatmak istedikleri özlerin yenilik ve inceliklerinin hakkını verebilmek, onları daha etkili bir biçimde anlatılmamak kaygısıdır (I/141). Bkz. Yeni Şiir; Çağının Şairi; Edebiyattan Anlamak.

Tekrar, Tekrarlama: Bkz. Şairin İletmek İstediği Şey; Klişe Unsurlar.

Toplamsal Anlam: Biçim, ana ve yardımcı kelimelerin yan yana gelmesiyle kurulur. Her kelimenin bir anlamı, bir görevi olduğuna göre, yan yana gelen anlamların kurduğu bir toplam anlam vardır. Birlikte bir bütün kuran bir kelimeler dizisinde bir kelimenin birden çok anlamı tol alabiliyorsa, toplamsan anlam da birden çok olabilir (I/127).

Toplumdışı Varlık(lar): Bkz. Şair.

Uygarlık ve Edebiyat: Bkz. Çağdaş Olmak, Çağdaşlık; Edebiyat, Kurulan Şey.

Yalnız Kendisi İçin Yazan Şair: Yalnız kendisi için yazan, kafasında tasarladığı, y da özlemini duyduğu bir okuyucusu olmayan şair, bizim tutumumuzdaki varsayımlar çevresi içinde, iyi şair sayılmaz (I/131).

Yeni Şairler: Yeni diziliş biçimleri ile ortaya çıkan “yeni şairler” vardır. Bunların yaptığı, eski diziliş biçimlerini zorlamak, bozmak, deforme etmektir. O.Rifat’taki gibi “anlamı şarta bağlı” deformasyonlar ile en çok E. Ayhan’da rastlanan “global” deformasyonlar da sintaks biçimi başlığı altında ele alınabilirler (I/142). Bkz. Şiirdeki Sintaks.

Yeni Şiir: Şair istediği istemediği her şeyi yazabilir, yazarken her mantığı kullanabilir, yeter ki yazdığını okuyucuya iletebilecek yolu, tekniği bulsun. Bizce, yeni şiirimizin imtihanı da burada (I/166). Bkz. İstengen Şiir.

Yeni Şiirin Niteliği: Yeni şiirin ağır basan bir niteliği araştırmacılık olduğundan, gelişmenin ardı gelmiyor. Bu yüzden yeni şiir üzerinde konuşmak güç oluyor (I/132).

Yenici Olmak: Etkililik niteliği bir de “yenici olmak” suretiyle kazanılabilir. Bunların da çeşitleri vardır: (a) O güne kadar şiirde kullanılmayan, kullanılmaktan kaçınılan kelimeleri şiire sokmak. Bunlar ayop kelimeler olabileceği gibi, sesçe çirkin, ağızdan çıkması güç kelimler de olabilir. (b) Yeni kelimeler türetmek. (..) (c) Kullanılagelen kelimelerin biçimini bozarak yeni kelimeler yapmak, deformasyona gitmek (I/141). Bkz. Biçim. Kelimelerin Biçimi; Biçimde Değişiklik Yapmak.

Yenide Özlenen: Yeninin gelişip yayılması, sonra da daha başka bir yeniye çıkış noktası hazırlayacak kadar olgunluk ve kişilik kaznması: budur özlenen (II/80).

Yenilik Kavgası: Bkz. İyi Şiar.

Yük (Öz): Yük veya öz deyince anlam, kavram, kurartı, tasartı, olgu, yaşantı, ruh hali gibi unsurlar giriyor. Buna bazı hallerde “gerçek” de denilebilir (I/173).

Yükün Estetik Olması: Bkz. Niyet.

Zihinsel Yük: Zihinsel yük, yani düşünç ya da kurartı, nesneler, kavramlar ve durumlar arasındaki mantıksal ilişkileri ortaya koyan ve duyusal-duygusal boyutu sıfır olan akılsal bir üründür (I/134). Bkz. Deyimlerin Olgularını Yüz Olarak İncelemek.
—
(*) Bu sözlükçe, Hüseyin Çöntürk’ün Çağının Eleştirisi Deneme-Eleştiri (YKY yayınları, 1. Baskı, İstanbul, Ocak 2006) adlı kitaptan alıntılanarak hazırlanmıştır (YKY yayınları,1.Baskı, İstanbul, Ocak 2006). Bu haliyle tamamlanmış değildir.
(**)Madde sonlarında parantez içerisinde belirtilen sayılardan ilki (Romen rakamı ile yazılan) Çağını Eleştirisi adlı kitabın cildini, diğer sayı ise sayfa numarasını belirtir.